Konferans — Sayfa 73

bir mu'cizedir ki, güneşin üç cihetle cereyanını gösteriyor.

Birincisi:Güneşin zâhir nazardaki cereyanıdır. Kur'ân'ın birinci saftaki muhatabları avam olduğundan; avam ise, Küre-i Arz'ın cereyanını değil, güneşin cereyanını gördüğünden, onların hissini okşamak ve onları hakâik-i Kur'âniye'yi inkâra sürüklememek için, güneşin zâhirî cereyanını zikreder.

İkincisi:Havassa, mihverindeki cereyanını ve o cereyan sebebiyle husule gelen bir kanun-u İlâhî olan câzibeyi ihtar ederek seyyaratın ve arzın hareketlerinin medarı da güneş olduğunu gösterir. Demek güneşin mihverî hareketi, zâhirî hareketinin çekirdeği manasındadır. O merkezî hareket, zemini çevirmekle, güneşin zâhirî cereyanını hakikatlı ve doğru yapar.

Üçüncüsü:Güneşin manzumesiyle beraber Şems-i Şümûs'a doğru hareketine işaret eder.

Hem belâgatta vardır ki, bir kelâmda mâna-yı zâhirî ya gayet bedihî olmasından, malûmu i'lamın faydasız ve manasız olması cihetiyle veya mâna muhal olmasından karinedir ki: Murad, mâna-yı zâhirî değildir; başka bir manadır.