Kütübü Sitte - 11.Cilt — Sayfa 131

4) NEFSİN SÜKÛN VE HAREKETİ: Ferahlık ve darlanma, keder, gam, utanma hallerinde olduğu gibi. Bu haller ruhun ister bedenin dahilinde ve isterse haricinde olan hareketiyle hâsıl olur. Bu hususta da inşaallah açıklama gelecek.

5) UYKU VE UYANIKLIK: Uyku ruhu bedenin içerisine gönderir, dışı soğutur, bu sebeple uyuyan örtüye muhtaçtır. Uyanıklık bunun zıddıdır.

6) BOŞALTMA VE TUTMA: Bunlardaki itidal faydalıdır, sıhhati koruyucudur.

D) NAZARİ TIB:

ALAMETLER: Saç ve bedenin siyahlığı hararete delalet eder. Bunun zıddı soğukluğa (bürûdete) delalet eder. Bedenin şişmanlık ve zayıflığı da böyledir.

Fazla et hararete ve rutûbete delalet eder.

Fazla yağ da rutûbet ve bürûdete delalet eder.

Fazla uyku rutûbete delalet eder.

Az uyku yübûsete (kuruluğa) delalet eder.

Bunların mutedil olması da (sağlığın) mutedil olmasına delalet eder.

Uzuvların görünüşü de böyle ... Âzâların genişliği hararete delildir, aksi de aksine.

Rüyalar da böyle: Sarı, kırmızı renkler ve ateş görmek hararete delalet eder. Aksi, aksine.

Nabzın durumu da böyle: Nabzın büyüklüğü, sür'atli hararete delalet eder. Aksi aksine.

Küçük ve büyük abdestler de böyle: Keskinliği, kızıllığı, ateşli oluşu hararete delalet eder. Zıddı, zıddına.

Kokusu da harerete delalet eder. Kokusuz oluşu bürûdete delalet eder.

AHLAT NAZARİYESİNİN KUR'AN'A TATBİKİ

İslam âlimlerinin tıb ve tedavi ile ilgili görüşleri, insanın mahiyeti hakkındaki telakkileri ile yakînen ilgilidir. Onlar Hipokrat tıbbının temel meselelerinden biri olan ahlat telakkisini aynen insana tatbik ederler. Söz gelimi Zehebî'nin et-Tıbbu'n-Nebevî'sindeki şu pasaja dikkat edelim:

"Kişi nefsinin siyanet ve korunması esası üzerine yaratılmıştır (mecbuldür). Beden ise muhtelif emşâc'tan yaratılmıştır. Nitekim âyet-i kerimede اِنَّا خَلَقْنَا اِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ اَمْشَاجٍ "Biz insanı karışık bir damla sudan yarattık (İnsan 2) buyurulmuştur. Buradaki emşâc "ahlât" demektir. Onun kıvamı ve muhafazası mizacının itidal üzere tutulmasıyla gerçekleşir. Bu da faydalı olanı kullanmak, zararlıyı da defetmekle sağlanır. İşte bu tıbbın gayesidir.

Hastalık, insanın yaratıldığı aslî rutubetleri çözer ve otları kokuşturur. Tıb san'atı ise kokuşmayı önler ve rutubeti çabuk çözülmekten korur."

Tamamen eski Yunan tıbbını aksettiren bu mülahazaları Zehebî, Tirmizî'nin bir rivayetiyle şâhidler مُثِّلَ ابْنُ آدَمَ وَاِلىَ جَنْبِهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ مَنِيَّةٍ اِنْ اَخْطَأْتُهُ الْمَنَايَا وَقَعَ في الْهَرَمِ حَتّى يَمُوتَ "Âdemoğlunun benzeri, etrafını doksandokuz felâketin çevirdiği birisi gibidir. Bunların getireceği âcil bir ölümden kurtulsa bile ihtiyarlığa yakalanır ve artık ölüme kadar ondan kaçamaz."

İbnu Mesud'un, yine merfu bir rivayetinde şöyle denir: "...Belanın birinden kurtulsa diğeri