İkinci Kelime

eserleri.. ve kalem-i kader ve kudretin nakışları ve sahifeleri.. ve cemâl-i kemâlinin âyineleridir. Şu hakikat-ı uzmâya ve şu tevhidin mertebe-i ulyasına, şu kâinatın sahibi, bütün gönderdiği mukaddes kitaplar ve suhûflarıyla, o tevhidi gösterdiği gibi; bütün ehl-i hakikat ve kâmilîn-i nev-i beşer tahkikatlarıyla ve keşfiyatlarıyla, aynı mertebe-i tevhidi gösteriyorlar. Ve kâinât dahi, acz ve fakrıyla beraber, mazhar olduğu dâimî mûcizât-ı sanatın ve havârik-ı iktidar, hazâin-i servetin şehâdetiyle, aynı mertebe-i tevhide işâret eder. Demek Şâhid-i Ezelî, bütün kütüb ve suhûfuyla ve ehl-i şuhûd, bütün tahkikât ve küşûfuyla ve âlem-i şehâdet bütün muntazam ahval ve hakîmâne şuûnatıyla o mertebe-i tevhidde bil'icmâ ittifak ediyorlar.

İşte, o Vâhid-i Ehad'i kabul etmeyen, ya nihâyetsiz ilahları kabul edecek veyahut ahmak Sofestaî gibi hem kendini, hem kâinatın vücudunu inkâr edecek.

İKİNCİ KELİME:

İşte şu kelime sarih bir mertebe-i tevhidi gösterir. Şu mertebeyi dahi, âzamî bir surette isbât eden gâyet kuvvetli bir bürhanına şöyle işâret ederiz ki:

Biz gözümüzü açtıkça, kâinât yüzüne

nazarımızı saldırdıkça, en evvel gözümüze ilişen, âmm ve mükemmel bir nizamdır ve şâmil, hassas bir mîzandır görüyoruz. Herşey dakik bir nizam ile, hassas bir mîzan ve ölçü içindedir. Daha bir parça dikkat-i nazar ettikçe, yeniden yeniye bir tanzim ve tevzîniyet gözümüze çarpıyor. Yani; birisi, intizam ile o nizamı değiştiriyor ve tartı ile o mîzanı tazelendiriyor. Herşey bir model olup, pek kesretli muntazam ve mevzun suretler giydiriliyor. Daha ziyâde dikkat ettikçe, o tanzim ve tevzin altında bir hikmet ve adâlet görünüyor. Her harekette bir hikmet ve maslahat gözetiliyor; bir hak, bir faide takip ediliyor. Daha ziyâde dikkat ettikçe, gâyet hakîmâne bir faaliyet içinde bir kudretin tezâhüratı ve her şeyin her şe'nini ihâta eden gâyet muhît bir ilmin cilveleri nazar-ı şuurumuza çarpıyor. Demek; bütün mevcûdâttaki şu nizam ve mîzan, umuma âmm bir tanzim ve tevzini ve o tanzim ve tevzin, âmm bir hikmet ve adâleti ve o hikmet ve adâlet, bir kudret ve ilmi gözümüze gösteriyor. Demek, bir Kadîr-i Külli Şey ve bir Alîm-i Külli Şey, şu perdeler arkasında akla görünüyor.

Hem her şeyin evveline ve âhirine bakıyoruz, hususan zîhayat nev'inde görüyoruz ki; başlangıçları, asılları, kökleri, hem meyveleri