Muhâkemât Dersleri — Sayfa 142

9. Ders:

Din ve Mübalağa

Yedinci Mukaddime

Mübalâğa ihtilâlcidir. Şöyle ki:

Beşerin seciyelerindendir; telezzüz ettiği şeyde meylü't-tezeyyüd ve vasfettiği şeyde meylü'l-mücâzefe ve hikâye ettiği şeyde meylü'l-mübalâğa ile hayali hakikate karıştırmaktır.

Bu seciye-i seyyie ile iyilik etmek, fenalık etmek demektir. Bilmediği hâlde, tezyidinden noksan, ıslahından fesat, medhinden zemm, tahsininden kubh tevellüd eder. Zira muvazene ve tenasüpten nâşi olan hüsnü مِنْ حَيْثُ لاَ يَشْعُرُ ihlâl eder.

Abartılı anlatım

İnsanoğlunun tabiatında, lezzet aldığı, vasfettiği veya hikâye ettiği şeyi abartarak anlatmaya karşı bir meyil vardır. Abartılı anlatımda hayal ve hakikat birbirine karışır. Bu kötü seciye ile iyilik etmeye çalışmak, aslında fenalık etmek demektir. Abartılı anlatan biri,

- artırayım derken noksan yapar,

- düzelteyim derken bozar,

- öveyim derken yerin dibine geçirir,

- güzelleştirmek isterken çirkin yapar.

Zira güzellik, muvazene ve tenasüpten meydana gelir. Abartılı anlatımda ise, farkına varmadan bunları ihlal etmek vardır. Mesela, bir lokantada yediği yemeği öve öve bitiremese, onu dinleyen kimseler merak edip o lokantaya gittiklerinde hayal kırıklığı yaşayacaktır. Veya bir işyerine birini tavsiye ederken onda olmayan vasıfları da söylese, işverenler onu test ederken umduklarını bulamayacaklardır.

Şair Nedim, bir şiirinde şöyle der:

"Yok bu şehr içre senin vasfettiğin dilber Nedîm.

Bir perî-sûret görünmüş, bir hayâl olmuş sana.">£