Muhâkemât Dersleri — Sayfa 143

Şair, bu ifadelerinde âdeta Batıyı anlatıyor gibidir. Bazılarına göre Batı eşsiz güzelliklere sahip bir dilberdir. Ama gerçekte öyle bir dilber bulunmamaktadır. "Dilber gördük" diyenler ya bir peri sureti veya bir hayal görmüşlerdir.

Reklamlar da genelde abartılıdır. Onlarda gösterilenle reel hayattaki durumlar birbiriyle tam da örtüşmemektedir.

Nasıl ki, bir ilâcı istihsan edip izdiyad etmek, devayı dâe inkılâp etmektir. Öyle de, hiçbir vakit hak ona muhtaç olmayan mübalâğalı tergîb ve terhib ile gıybeti katle müsavi veya ayakta bevletmek zina derecesinde göstermek veya bir dirhemi tasadduk etmek hacca mukabil tutmak gibi muvâzenesiz sözler, katl ve zinayı tahfif ve haccın kıymetini tenzil ediyorlar.

Mübalâğalı terğîb ve terhib

Dinî konularda abartıya kaçanlardan bir kısmı bunu terğib veya terhib için yapmışlardır.Terğîb,rağbet uyandırmak, terhib ise korkutup sakındırmaktır. Bediüzzaman bunlara şu üç misali verir:

- Gıybet etmeyi adam öldürmeye eş değer bir suç gibi anlatmak.

- Ayakta bevletmeyi zina derecesinde göstermek.

- Bir dirhem sadaka vermeyi hacca mukabil tutmak.

Böyle yapan kimseler, adam öldürmeyi ve zinayı hafif göstermiş, haccın kıymetini ise aşağıya düşürmüş olurlar. Nasıl ki bir ilâcı beğenip ondan fazla miktarda almak, devayı derde çevirmek olur. Onun gibi, iyiliğe teşvik veya kötülükten sakındırma niyetiyle dindeki bir hükmü abartarak anlatmak, dine zarar vermek demektir. Hâlbuki hak ve hakikatin böyle bir anlatıma hiç de ihtiyacı yoktur. Gerçekler ne ise öyle anlatılmalı, velev iyi niyetle de olsa abartıya yer verilmemelidir.

Bu sırra binaen, vâiz hem hakîm, hem muhakemeli olmalıdır.

Evet, muvâzenesiz vâizler, çok hakâik-i neyyire-i diniyenin husufuna sebep olmuşlardır. Mesela, inşikak-ı kamer olan mu'cize-i mütevâtire-i bâhireyi, meylü'l-mücâzefe ile "arza nüzûl ile Peygamber'in ceybine girip çıkmış" olan ilâve, o güneş-misal mu'cizeyi Süha Yıldızı gibi mahfî ve kamer-misal olan bürhan-ı nübüvveti münhasif ettiği gibi münkirlerinin bahanelerine kapılar açtı.