Muhâkemât Dersleri — Sayfa 144

Vaizde olması gereken iki özellik: Hikmet ve muhakeme

Halka dini anlatan vaizler hem hikmet sahibi olmalı hem de muhakemeli anlatmalıdır. Muvazenesiz vaizler, dinin nice parlak hakikatlerinin -tutulmuş ayın görülmemesi misali-, gözden ırak kalmasına sebebiyet vermişlerdir. Mesela Hazreti Peygamberin parmağının işaretiyle ayın bölünmesi, sahih hadislerin açıkladığı gayet parlak bir mu'cize iken, bazıları mübalağa ile "Biraz daha harika olsun" dercesine "Ay bölündükten sonra yere indi, Hazreti Peygamberin ceybine / yakasına girip oradan tekrar göğe yükseldi" şeklinde bunu anlatmışlardır. Böyle abartılı anlatım, güneş gibi olan o parlak mu'cizeyi Süha Yıldızı gibi gizli hale getirmiş, ay misal peygamberlik delilini tutulmuş ay misali görülmez yapmıştır. Ayrıca böyle anlatım, inkâr edenlerin ellerine bir bahane verdirmiş, "Böyle olur mu?" şeklinde itirazlarına kapılar açmıştır.

Süha Yıldızı, ışığı çok zor görülen bir yıldızdır. Eskiden insanlarının gözünün keskinliğini bununla ölçerlermiş.

Hâsıl-ı kelâm: Her muhibb-i dine ve âşık-ı hakikate lâzımdır: Her şeyin kıymetine kanaat etmek ve mücâzefe ve tecavüz etmemektir. Zira mücâzefe, kudrete iftiradır. Ve "Daire-i imkânda daha ahsen yoktur." olan sözü İmam Gazalî'ye dediren hilkatteki kemâl ve hüsne adem-i kanaattir ve istihfaf demektir.

Mücâzefe

Mücâzefe, "Bir şeyi tartmadan, saymadan veya ölçmeden alıp satmak" demektir. Bu tür bir muamelede tam ederini göz ardı etmek vardır. Bunu yapan kimse ya eksik veya fazla söyleyecektir. "Laf-ı güzaf" tabiri de buradan gelmektedir. Dini seven ve hakikate âşık olan herkese dinî konularda tam bir itidal yaraşır. Bir şeyin kıymeti ne ise ona kanaat edilmeli ve abartılı anlatıma girilmemelidir. Zira abartılı anlatım, mevcut hali takdir etmeyip, "Böyle olsa daha iyi olurdu" dercesine kudrete bir iftiradır. Onu hafife almaktır ve kanaat etmemektir. Hâlbuki İmam Gazzâlî yaratılıştaki mükemmellik ve güzellikten hareketle"İmkân dairesinde daha güzeli yoktur"demiştir. Zira her şey olduğu şekliyle mükemmeldir, en güzeldir.

Gazzâli'nin bu sözünü eşyanın mahiyeti açısından anlamak gerekir. Her mahiyete en uygun ne ise Allah onu tercih etmiştir. Bediüzzamanın ifadesiyle,£"Dünya>