Muhâkemât Dersleri — Sayfa 145

daru'l- hikmet, ahiret ise daru'l- kudrettir.">Hakkâri'nin bir mezraasına Kocatepe Camii gibi büyük bir cami yaptırmaya devletin gücü yeter. Ama küçük bir yere büyük bir cami israf olacağından, devletin hikmeti buna izin vermez. Dünyadaki güzellik ve mükemmelliği de dünyanın mahiyetine göre değerlendirmek gerekir.

Anlatılır ki, Nasreddin hoca bir gün cemaate tatlı tatlı sohbet ederken "Ey cemaat, demiş, Allah deveye kanat takmamakla bize ne büyük lütufta bulunmuş biliyor musunuz?"

Cemaat, "Hayır hocam, bilmiyoruz" demişler. Hoca sözüne şöyle devam etmiş;

"Şimdi düşünün, devenin kanatları olsaydı, havada kuşlar gibi uçsaydı, sonra da sizin evinizin damına ya da bahçedeki ağaçlarınıza konsaydı ne olurdu haliniz?"

İşte"uçan deve", ilk bakışta insanlara daha harika görülebilir. Koca dünyayı saatte 108.000 km. hızla kanatsız uçuran Allah, elbette böyle bir deve yaratmaya da kadirdir. Ama dünyanın mahiyetine uygun olan, devenin şimdiki şekliyle olmasıdır. Ancak cennet farklı bir âlem olduğundan, oradaki güzellikler de oraya münasip şekilde olacaktır.

Ey muhatap efendi! Bazen bürhanın hizmetini temsil de görüyor. Öyleyse, bak: Nasıl elmas, altın, gümüş, rasas, hadîd, ilâ âhir.. her birinin birer kıymet ve hâsiyet-i mahsusası vardır ve mütehaliftir. Öyle de, dinin makâsıdı, kıymet ve edillece mütefâvittir. Birinin yeri hayal olsa, ötekinin vicdandır. Beriki, sırrın sırrındadır.

Dinin hitap alanları

Din sadece akla veya vicdana hitap etmez. Dinin hayale ve ta şuuraltına kadar hitap eden yönleri bulunur. Nasıl ki elmas, altın, gümüş, kurşun, demir gibi madenlerin her birinin farklı birer kıymeti ve özel hasiyeti vardır. Onun gibi dinin maksatları da kıymet ve deliller yönünden farklı farklıdır. Birinin yeri hayal olsa, ötekinin vicdandır. Beriki insanın şuuraltının en derinlerindedir.

Temsilin bürhan hizmeti görmesi

Temsil(Analoji), akıl yürütme yollarından biridir. Akıl, eşya arasındaki benzerliklerden yola çıkarak bir kısım sonuçlara varır. Bu şekilde akıl yürütme işlemi iki