Muhâkemât Dersleri — Sayfa 146

şeyin benzerliğinden kaynaklıdır. Biri hakkında hüküm verildiğinde bu hükmün diğeri için de geçerli olduğu düşünülür.

Beynin sağ ve sol olarak iki ayrı lobu vardır. Bunlardan sol lob fikir ve mantığa, sağ lob ise hayal ve sanata hitap eder. Beynin sağ lobunu iyi kullanabilen kimse, anlatılanları hayal gözüyle görür, kendisi anlatırken de bu lobtan yararlanır, sanatlı olarak anlatır. Bunun en güzel vasıtalarından biri, temsillerle anlatmaktır.

Kur'ân, en derin mücerret (soyut) meseleleri teşbih ve temsillerle insanların anlayışları seviyesine indirir. Mesela,"Kâfirlerin amelleri boşa gitmiştir"manası beynin sol lobuna hitap eder. Kur'ân bunu ifade ettiği gibi, mesela şu ayetlerle de beynin sağ lobuna hitap ederek konuyu müşahhas (somut) hale getirir.

-"Onların amelleri çöldeki serap gibidir"

-"Onların amelleri fırtınalı bir havada savrulan küller gibidir."

Yani çöldeki serap gerçek değil, sadece bir yanılsamadır. Serap gören kişi bundan asla yararlanamaz. Onun gibi kâfirlerin de amelleri ancak bir seraptır. Onlar büyük işler yaptıklarını sanırlar, ama diğer âleme varıldığında bunların bir hiç olduğu anlaşılacaktır. Bir başka açıdan bakıldığında ise onların amelleri fırtınalı bir havadaki küllere benzer. Böyle küller nasıl ki savrulur giderse, benzeri bir şekilde onların da amelleri savrulur gider, ellerinde hiçbir şey kalmaz.

Bu tarz anlatımla Kur'ân hem havas, hem de avama hitap eder. Böylece, bu semavî sofradan herkes nasibini alır, doyarak kalkar.

Evet, ticarette bir fels veya on para yerinde bir elmas veya bir altını verse, nasıl sefahetine hüküm ve tasarruftan haczolunur. Aks-i kaziyye ile olsa, pek yerinde "Yuha!" işitecek. Ve tüccar olmaya bedel, hayyal bir maskara olduğu gibi;

- kezâlik, hakâik-i diniyeyi temyiz etmeyen..

- ve her birisine müstehak olduğu hak ve itibarı vermeyen..

- ve her hükümde şeriatın sikkesini tanımayan..

- hatta o fabrika-yı muazzamadaki eczalar, her biri mihveri üzerinde hareketine sekte veren gayr-i mümeyyizler, her biri bir acemî adama benzer ki, gayet muntazam ve cesîm bir makine içinde küçük ve latîf bir çarkı görüyor ki, hareket ve vaziyette büyük çarklara nazar-ı sathîsince münasip görünmediğinden, makine fenninde behresizli