Muhâkemât Dersleri — Sayfa 164

-ve safsata yerinde bürhan

-ve tadlil-i gayr yerinde tevfik ve tatbik ve istişare ederse, dünya birleşse, hak olan mezhep ve mesleğini bir parça tebdil edemez. Nasıl ki, zaman-ı saadette ve selef-i salihîn zamanlarında hüküm-fermâ hak ve bürhan ve akıl ve meşveret olduklarından, şükûk ve şübehâtın hükümleri olmazdı.

Taassuptan kurtuluş

İşte, bu gibi hatalı prensiplerle yola çıkan kimseler, taassup ve safsatayı terk ile hatalarını anladıklarında, eski dünya görüşlerini ve mezheplerini terk etmeye mecbur kalmaktadır. Hâlbuki

-Taassup yerinde hak

-Safsata yerinde kat'i delil

-Başkasını dalalette görmek yerine onunla muvafık ve mutabık kalabilse, karşılıklı meşveret yapsa, dünya birleşse onu hak olan dünya görüşünden ve mezhebinden ayıramaz. Nasıl ki zaman-ı saadet olan Hazreti Peygamberin devrinde ve selef-i sâlihîn zamanlarında hükümferma hak, delil, akıl ve meşveret olduklarından, tereddüt ve şüphelerin hükümleri olmaz idi.

Taassup, batılda sebat etmek iken,salabet hakta sebat etmektir. "İki kere iki dört eder" diyen biri bunda sebat eder. Ama dört yerine başka hangi rakamı kabul etse, günün birinde durumu anladığında eski rakamından vazgeçecektir. Batıl ve hak mezhebe bağlı olmak da bunun gibidir. Batıl mezhebe bağlı olan biri hakkı gördüğünde hakka tabi olacaktır. Hak mezhebe bağlı olan ise hakta kalmaya devam edecektir.

Safsata, bir düşünceyi ortaya koyarken ya da anlamaya çalışırken yapılan yanlış çıkarımlardır. Bir nevi şaşırtmaya ve aldatmaya yönelik dil ve mantık cambazlığıdır. Bunlar ilk bakışta geçerli ve ikna edici gibi görülebilir, fakat yakından bakıldığında delil olmaktan uzaktırlar. Safsata türü ifadeler "Ne alaka?" dedirten bir yapıya sahiptir. Mesela beş yaşındaki bir çocuk şöyle değerlendirme yapabilir: "Babam bana çikolata almadı. Herhalde beni sevmiyor!" Hâlbuki babasının çikolata almaması maddi imkânlarının yetmemesinden veya çocuğunun çikolata bağımlısı olmasını istememesindendir, onu sevmemesiyle bir alakası yoktur.

Dikkatle bakılırsa günlük hayatta safsatanın hayli misalleri vardır. Mesela:

- Bir şeyin doğru olduğu ispatlanamamışsa yanlış, yanlış olduğu ispatlanamamışsa doğrudur!

(Katilin katil olduğunun delilleri ortadan kaldırılmış olabilir. Ama katil olduğunun ispatlanmamış olması onu katil olmadığı anlamına gelmez.)