Muhâkemât Dersleri — Sayfa 165

- Görülmeyen yok demektir. Melekleri görmüyoruz, öyleyse yoktur!

(Önerme yanlıştır, çünkü insandaki sevgi, tabiattaki rüzgâr gibi görmediğimiz nice şeyler vardır. Hatta görmediklerimiz gördüklerimizden çok daha fazladır.)

- Falanca çalıştı, ama kazanamadı. Demek çalışmak bir işe yaramıyor!

(Her çalışan kazanamayabilir, ama kazanmanın yolu büyük ölçüde çalışmaktan geçer. Su-i misal misal olamaz.)

- Geçen gün elma yemiştim yağmur yağdı. Birazdan elma yiyeceğim, herhalde yine yağmur yağar!

(Elma yemekle yağmur yağması arasında herhangi bir bağlantı yoktur. Bir kere öyle denk gelmesi sonrasında da öyle olacağına bir delil sayılmaz.)

- Falanca kişi filan şehirden. Öyleyse kötü biridir!

(Genellemeler genelde yanlıştır. Hemen her şehirden iyiler de kötüler de çıkmaktadır.)

Kezâlik görüyoruz ki: Fennin himmetiyle, zaman-ı hâlde filcümle, inşaallah istikbalde bitamamihî hükümfermâ, kuvvete bedel hak ve safsataya bedel bürhan ve tab'a bedel akıl ve hevâya bedel hüdâ ve taassuba bedel metanet ve garaza bedel hamiyet ve müyûlât-ı nefsaniyeye bedel temayülât-ı ukul ve hissiyata bedel efkâr olacaklardır; karn-ı evvel ve sanî ve salisteki gibi ve beşinci karna kadar filcümle olduğu gibi. Beşinci asırdan şimdiye kadar kuvvet hakkı mağlup eylemiş idi.

Paradigma değişimi

Fennin himmetiyle şimdi kısmen, ilerde ise -inşâallah- tamamen

- Kuvvete bedel hak

- Safsataya bedel delil

- Fıtrî temayüllere/ reflekslere bedel akıl

- Hevâya bedel hüda

- Taassuba bedel metanet

- Garaza bedel hamiyet (Şahsi çıkar yerine başkalarına yardımı esas almak)

- Nefsanî meyillere bedel aklın temayülleri

- Hissiyata bedel efkâr hükmedeceklerdir.