Muhâkemât Dersleri kitabının 166. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

Nitekim İslam'ın birinci, ikinci ve üçüncü asırlarında tamamen, beşinci asra kadar da kısmen bunlar hükümferma olmuştu. Beşinci asırdan şimdiye kadar kuvvet hakkı mağlup etmiş idi.

Bediüzzaman'ın nazara verdiği bu durum aslında tam bir paradigma değişimini bize anlatmaktadır.

Paradigma, âleme ve olaylara bakış açısını ve dünya görüşünü ifade eder. Siyah bir gözlükle etrafa bakan biri her şeyi siyah görür, kırmızı bir gözlükle bakan biri ise her şeyi kırmızı olarak görür. Mesela Nihilist felsefeyle bakan biri âlemde ve olaylarda hep menfilikler görecektir. Ama İslamî bir bakışla baksa her şeyi ve her olayı müsbet yönüyle değerlendirecektir.

Saltanat-ı efkârın icrâ-yı hasenesindendir ki: Hakâik-i İslâmiyet'in güneşi, evham ve hayâlât bulutlarından kurtulmuş, her yeri tenvire başlamıştır. Hatta dinsizlik bataklığında taaffün eden adamlar dahi o ziya ile istifadeye başlamıştırlar.

Evham ve hayal bulutları

Evham ve hayaller, güneşin önüne perde olup ışığının yeryüzüne ulaşmasını engelleyen bulutlar gibi, İslam güneşinin insanlık âlemini aydınlatmasına perde olurlar. "Acaba Kur'ân kadına değer vermiyor mu? Acaba İslam din ve vicdan hürriyetini kabul etmeyip, başka din mensuplarını ortadan kaldırmak mı istiyor?" gibi sorular, birer evham ve hayaldir. Yanlış kanaatlerin izale edilmesi, İslam güneşinin bütün şaşaasıyla görülmesini netice verecektir.

Hem de meşveret-i efkârın mehasinindendir ki: Makâsıd ve mesâlik, bürhan-ı kâtı' üzerine teessüs ve her kemâle mümid olan hakk-ı sabitle hakâiki rapteylemesidir. Bunun neticesi: Batıl, hak suretini giymekle efkârı aldatmaz.

Sabit hakikatler

Hem de fikirlerin birbiriyle meşveret etmelerinin, ortak akılla düşünmenin güzelliklerinden biri, maksatlar ve mesleklerin kat'i delil üzerine kurulması ve her türlü mükemmelliğe medet veren sabit hak ile hakikatlerin birbirine rabtedilmesidir. Bunun sonucu olarak artık batıl hak suretini giymekle fikirleri aldatamaz.

Bediüzzaman üstteki ifadelerinde sabit hak ve hakikatlerin her kemale medet verdiğine de dikkat çeker. Onun bu tesbiti Mevlâna'nın meşhur"pergel misalini"hatıra getirir. Mevlâna, şöyle demektedir:

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 166

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı