Muhâkemât Dersleri — Sayfa 194

12. Ders:

Kelâmın müstetbeatı

Onuncu Mukaddime

Bir kelâmda, her fehme gelen şeylerde mütekellim muahaze olunmaz. Zira mesûk-u lehü'l-kelâmdan başka mefhumlar iradeyle deruhte eder. İrade etmezse, itab olunmaz. Fakat garaz ve maksada mutlaka zâmindir.

Her kelam zahirine göre anlaşılmamalı

Bir kelâmda, her fehme gelen şeyde o kelamın sahibi sorgulanmaz, sorumlu tutulmaz. Zira kelâmın sevkedildiği manadan başka mefhumlar, kelâm sahibinin bunu murat etmesi ile onun sorumluluğu altına girer. İrade etmediği manalardan dolayı o kimse sorumlu tutulmaz. Ama irade etmişse sorumludur.

Bazı yörelerimizde misafiri uğurlamak,"misafiri savuşturmak"deyimiyle anlatılır. Bunu bilmeyen biri, ev sahibinin "Sen biraz bekle, ben misafirimi savuşturayım geleyim" ifadesini duyduğunda, hatırına "Her halde misafirini sevmiyor, onu başından savmak istiyor" manası gelebilir. Hâlbuki bu deyimin yöresel kullanımında böyle bir mana yoktur.

Fenn-i beyanda mukarrerdir: Sıdk ve kizb, mütekellimin kast ve garazının arkasında gidiyorlar. Demek maksut ve mesâk-ı kelâmda olan muâhaze ve tenkit, mütekellime aittir.

Kelamı değerlendirmede önemli bir esas: Maksat

Anlatılır ki, birisinin lakabı "ördek" imiş. Bir gün onun bulunduğu yerde, birisi "Bugün hava bulutlu" demiş. "Ördek" lakaplı kişi buna dönerek "Sen bana ördek dedin!" demiş, özür dilemesini istemiş. Muhatabı "Ne alakası var? Ben sadece 'Bugün hava bulutlu' dedim" deyince, adam şöyle söylemiş: "Hava bulutlu olunca yağmur yağar, yerde sular toplanır. O sularda da ördekler yüzer!"

Beyan ilminde kabul edildiği gibi, kelamın doğru veya yanlışlığı, söyleyenin kast ve garazının arkasında gider. Bu durumda kelâmın ne maksatla söylendiği