Muhâkemât Dersleri — Sayfa 195

ve sevk edildiği yönündeki sorgulama ve tenkit mütekellime ait olur. Üstteki örnek üzerinden gidersek "Bugün hava bulutlu" cümlesi birine tariz olarak söylenmemişse söyleyeni bununla hesaba çekemeyiz, "Sen aslında hakaret ettin" diyemeyiz.

"Ördek" olayının bir benzeri Diyarbakır'da yaşanmıştı. Ulu Cami imamı Hafız Ali 1980 li yılların sonlarında Cuma hutbesinde Bediüzzamanın şu cümlesine de yer verir:

"Arı su içer bal akıtır, yılan su içer zehir döker."

Bazıları ilgili ibarede geçen arı kelimesini o zaman iktidarda olan Anavatan Partisine bir medhiye gibi kabul ederek şikâyetçi olmuşlardı.

Fakat "kelâmın müstetbeâtı" tabir olunan telvihât ve telmihâtında ve 'suver-i maânî' ve 'tarz-ı ifade' ve 'maânî-i ûlâ' tabir olunan vesâil ve uslûp garazında olan günah ve muâhaze, mütekellimin zimmetinde değil, belki örf ve âdete ve kabul-ü umumiye aittir. Zira tefhim için kabul-ü umumî ve örf ihtiram olunur.

Kelamda ikinci anlamlar

Fakat kelâmın müstetbeatı tabir olunan telvihat ve telmihatında ve manaların şekilleri ve ifade tarzı ve ilk mana tabir olunan vesileler ve üslûp garazında olan günah ve sorgulama; mütekellimin zimmetinde değil, belki örf ve âdete ve umumî kabule aittir. Zira manayı ifade edebilmek için umumun kabulü ve örf nazara alınır.

Bediüzzaman'ın üstteki ifadelerindeki bazı kavramları açmakta yarar görüyoruz:

Kelâmın asıl manası yanında bir de müstetbeâtü't-terâkib denilen işaretleri vardır.Müstetbeâtü't-terâkib:Çağrışımlar, ikinci derecedeki anlam ve kasıtlar, bir sözden çıkarılan yan anlamlardır. Mesela, "Artık orak ve çekiçle bir yere varamayız" diyen biri, bununla teknolojiye ayak uydurmanın lüzumunu ifade ettiği gibi, sembolü orak ve çekiç olan komünizm devrinin bittiğine de işaret edebilir.

Telvih:"Açıklamak, işaret etmek" demektir. Kinayenin bir çeşididir. Eğer kinayede manalar arasındaki vasıtalar çok olursa buna telvih denir Mesela, "adamın külünün çok olması" cömertliğinden kinayedir. Çünkü kül, çok odun yakmaya;