Muhâkemât Dersleri — Sayfa 196

bu, çok yemek pişirildiğine; bu da çok misafiri olup onları cömertçe ağırladığına işaret eder.

Telmih:Söz arasında meşhur bir olaya, bir kıssaya, bir söze işarette bulunmaktır. Mesela Bağdatlı Ruhi'ye ait olan şu beyte bakalım:

"Sanma ey hâce ki senden zer ü sîm isterler.

"Yevme lâ yenfe'u"da kalb-i selîm isterler."

Yani, "Ey hoca! Mal ve evladın kimseye fayda vermeyeceği günde, senden altın ve gümüş istenileceğini zannetme! O günde senden selim bir kalp isterler."

Beyitte, şu âyete telmih vardır:

"O gün ne mal fayda verir ne de evlat! Ancak Allah'a kalb-i selîm ile gelenler bir fayda bulur."

Mananın sureti:Mana; isim cümlesi, fiil cümlesi, mecaz, kinaye, tariz, tevriye gibi çeşitli şekillerde ifade edilebilir. Bunların her birinin kendine has özellikleri vardır. Konu içinde bunlardan biriyle ifade edilmesi, özel anlamları da beraberinde getirir. Mesela, "Ben yalancıları sevmem" dediğimizde, genel bir durumu ifade etmenin ötesinde, tariz yoluyla muhatabımıza yalancı olduğunu hissettirmek manası da kastedilebilir.

İfade tarzı:"İfade tarzı" üslûp demektir. Her yiğidin bir yoğurt yiyişi olduğu gibi, herkesin kendine has bir anlatım tarzı da vardır. Muhatabının üslûbuna aşina olan kimse, onun ifadelerinin satır aralarında başkalarının göremediklerini görür, hissedemediklerini hisseder. Mesela, mafya dilinde "temizlik yapmak" öldürmek anlamına gelebilir. O dili bilmeyen biri, böyle bir ifadeyi duyduğunda başka mana anlarken, üslûba aşina olan biri sarih kelâm gibi bundan muradın ne olduğunu bilir.

İfadenin zahirinin yanlış anlamaya müsait oluşu:Bazı ifadeler hemen ilk anlamına göre değerlendirilmez ve değerlendirilmemesi gerekir. Ama bunu bilmeyen kimse, hemen ilk hatırına gelen manayı esas alır, yanlış anlamış olur. Mesela çok cimri biri hakkında "Maşaallah, Hatem-i Tai gibi" denildiğinde, aslında bu kişiyle inceden inceye bir alay söz konusudur. Ama bazıları bunu medih zannedebilir.

Not:Hatem-i Tai, İslam öncesinde yaşamış ve cömertliğiyle dillere destan olmuş biridir. Araplarda cömertliğin rol modeli durumundadır. Hazreti Peygambere yetişmemiş olmakla beraber onun senasına mazhar olmuştur.