Muhâkemât Dersleri — Sayfa 197

Hem de eğer hikâye ise, halel ve hata mahkiyyun anh'a aittir.

Evet, mütekellim suver ve müstetbeâtta muâhaze olunmaz. Zira onlara el atmak, semeratını almak için değildir. Belki daha yukarı makâsıdın dallarına çıkmak içindir. Eğer istersen kinâî şeylere dikkat et. Mesela, "Filânın kılıcının bendi uzundur." ve "Ramâdı çoktur." denildiği vakit, o adam uzun ve sahî ola... Ramâd ve kılıcı hiç olmazsa da kelâm sâdıktır.

Birkaç kinaye

Anlatım eğer bir hikâye ise, eksiklik ve hata kendisinden hikâye edilene aittir. Mütekellim sûret ve müstetbeâtta sorgulanmaz. Zira onlara el atmak, meyvelerini almak için değildir, belki daha yukarı maksatların dallarına çıkmak içindir. Eğer istersen kinaî şeylere dikkat et. Mesela "Filanın kılıcının kını uzundur" ve "Külü çoktur" ifadelerine bakalım. Bunlardan birincisi "Uzun boyludur" anlamında kullanılır. İkincisi ise "cömerttir" anlamına gelir. Bahsedilen kimsenin kılıcı olmasa ve külü hiç bulunmasa bile bu ifadeler onun hakkında yanlıştır denilmez.

Eğer istersen, misal ve müsül-ü faraziyeye dikkat et. Göreceksin: İştihardan neşet eden kıymet ve kuvvet ile müdavele-i efkâr ve akıllar arasında sefârete müstaid oluyorlar. Hatta Mesnevî sahibi ve Sâdi-i Şirâzî gibi en doğru müellif ve en muhakkik hakîm, o müsül-ü faraziyeyi istihdam ve istimâl etmelerinden müşâhhat görmemişlerdir. Eğer bu sır sana göründü ve ışıklandı; mumunu ondan yandır, kıssat ve hikâyâtın köşelerine git. Zira cüzde cârî olan, bazen küllde dahi cârî olabilir…

Farazi / sembolik anlatımlar

İnsanlar arasında kullanılan deyimler, sembolik anlatımlar da konumuza birer misaldir. Bunlar halk arasında meşhur olduklarından, manaları daha latîf ve daha kuvvetli olarak anlatmaya, fikirlerin müdavelesine ve akıllar arasında elçilik yapmaya vesile olmaktadır. Mesela, birisine borç verirken ona senet imzalatan birine "Niye böyle yapıyorsun?" denilse, o da "Sütten ağzım yandı, yoğurdu üfleyerek yiyorum" dese, biz bu ifadeden geçmişte onun acı tecrübeler yaşadığını anlarız. Ömründe sütten ağzı hiç yanmasa, hatta sıcak süt içmemiş olsa bile, kastettiği mana doğrudur.