Muhâkemât Dersleri — Sayfa 198

Bu tarz anlatım daha dikkat çekici olduğundan, Mevlâna, Sa'di-i Şirazî gibi zatlar eserlerinde sıkça kullanmakta beis görmemişlerdir. Mesela, nefis, bütün kötülüklerin anasıdır. Mevlâna, bunu şöyle bir temsille anlatır:

"Biri annesini öldürür. 'Niye anneni öldürdün?' derler. 'Zina yapıyordu' cevabını verir. 'Anneni öldüreceğine adamı öldürseydin' dediklerinde şöyle der: 'Her gün bir adam mı öldürmeliydim?'

Ey insan! O kötü tabiatlı ana senin nefsindir ki, onun fesadı her tarafa yayılmıştır..."

Sâdi-i Şirazi, şöyle der:

"Ey bizim toprağımıza, mezarımıza uğrayan ziyaretçiler: Şu söyleyeceğim sözleri hatırlayın: Sâdi toprak olmuşsa da ne beis var O, zaten sağlığında da toprak idi. Sâdi, rüzgâr gibi dünyayı dolaştıysa da nihayet kendisini kara toprağa teslim etti. Çok geçmeden toprak onu yiyecek, sonra da rüzgâr o toprakları dünyanın her tarafına savuracaktır. Mana gülistana açıldı açılalı hiçbir bülbül Sâdi kadar güzel terennüm etmemiştir. Böyle bir bülbül ölür de toprağından gül bitmezse hayret ederim."

Dikkat edilirse Sâdi-i Şirazinin sözleri teşbihlerle dopdoludur. Onun eserlerinde hayli temsili anlatımlar da görülür. Mesela şöyle der:

"İşittim ki, bir kere Dicle kenarında bir çürümüş kafa bir abide şöyle demiş: Ben buyruğunu yürütmede ileri gidenlerden biri idim. Başımda büyüklük tacı vardı. Felek bana yardım etmiş, nusret arkadaşım olmuştu. Devlet gücüyle Irak iklimini zaptettim, az geldi. Kirman vilayetine de göz diktim. Fakat Kirman'ı almadan kurtlar başımı yediler. Hey âkıl kişi, kulağından gaflet pamuğunu çıkar ki, benim gibi ölmüş, çürümüş bir kafanın nasihati kulağına girsin."

Tenbih:

Üçüncü Makale'de müşkilât ve müteşabihât-ı Kur'âniye'ye dair bir kaide gelecektir. İktiza-yı makamla şimdilik bir nebzesini zikredeceğiz. Şöyle:

Vaktâ ki, Kitab-ı Hakîm'den maksud-u ehem, ekseriyeti teşkil eden cumhurun irşadı idi. Çünkü havas, avâmın mesleğinden istifade edebilirler. Fakat avâm ise, havassa hitap olunan kelâmı hakkıyla fehmedemezler.