Muhâkemât Dersleri — Sayfa 199

Hâlbuki, cumhur ise, ekseri avâm.. ve avâm ise, me'lûfât ve mütehayyelâtından tecerrüt edip hakikat-i mahza ve mücerredât-ı sırfayı çıplak olarak göremezler. Fakat görmekleri temin edecek, yalnız zihinlerinin te'nisi için me'lûf olan ziyy ve libas ile mücerredat arz-ı endam etmektir. Tâ mücerredâtı, suver-i hayaliye arkasında temaşa etmekle görüp tanısın. Öyleyse, hakikat-i mahza, me'lûflarını giyecektir. Fakat surete hasr-ı nazar etmemek gerektir.

Avama hitap etmenin önemli bir esası

Bediüzzaman bu eserin Üçüncü Makale kısmında Kur'andaki müşkiller ve müteşabihât hakkında değerlendirmeler de yapar. Burada makamın gereği olarak kısaca konuya girmektedir.

Kur'anın müşkilatı, Kur'anın içinde zahirde birbiriyle çelişen ifadeler olmasıdır. Mesela şu iki âyete bakalım:

1-"De ki: Size görevlendirilen ölüm meleği sizi vefat ettirir."

2- "Allah, ölüm anında canları vefat ettirir."

Birinci âyete bakan kimse "Ölüm meleği canları alır" diye öğrenirken, ikinci âyete bakan kimse hakiki faili bilir, "Canları alan Allah'tır" der. Hâlbuki meselenin aslı şudur: Ölüm olayında ruhları kabzeden ölüm meleğidir, ama bu Allah'ın emriyledir. Yoksa o, canının istediği zaman can alan bir melek değildir. Kendisine verilen talimat doğrultusunda hareket eder, dünyadaki sayılı nefesleri tükenen canları vefat ettirir, berzah âlemine götürür.

Kur'anın müteşabihâtı ise,"Allah'ın eli"ifadesinde olduğu gibi onun bir kısım derin hakikatleri teşbihlerle anlatmasıdır.

Hikmetli Kitap olan Kur'ân'dan en önemli maksat, ekseriyeti teşkil eden avamın irşadıdır. Çünkü havass (üst düzey kimseler), avama yönelik kelamdan istifade edebilirler. Fakat avam ise, havassa hitap olunan kelâmı hakkıyla anlayamazlar. Hâlbuki halkın çoğu ise genelde avamdır. Avam ise alıştıkları ve hayal dünyalarında bulundurdukları şeylerden sıyrılıp mahza hakikat olanları ve soyut gerçekleri çıplak olarak göremezler. Fakat görmelerini temin edecek yalnız zihinlerinin ünsiyet etmesi için alıştıkları kıyafet ve elbise ile soyut gerçeklerin arz-ı endam etmesidir. Ta soyut gerçekleri, hayali şekiller arkasında temaşa etmekle