Muhâkemât Dersleri — Sayfa 204

Fakat iç içe olmak, birbirine karıştırılmasını netice verir. Nasıl sebepler dairesi akaid dairesine karıştırılsa; ya tevekkül namıyla bir tembelliğe veya sebepleri nazara almak namıyla Mu'tezili bir bakışa yol açar. Öyle de daireler ve mertebeler ayırt edilmezse, böyle neticeleri verir.

Yani aynı ibarede çok manaların olması, birbirine zarar vermez, birinin varlığı diğer mananın inkârını gerektirmez. Tabiat, zahirinin maverasında nice sırlar taşıdığı gibi, Kur'ân da ilk hatıra gelen mananın ötesinde nice nükteler taşır. Hazreti Peygamber üstte nazara verilen "Kur'ân'ın zahiri, batını, haddi, muttalaı vardır" hadisiyle Kur'ân'ın mana zenginliğine işaret eder.

Hadiste belirtilen "zahir, batın, had, muttala" ifadeleri yoruma açıktır. Bazıları "Zahiri tilavet, batını fehim, haddi helâl ve haram, muttalaı vaad ve vaid gibi esrarıdır" şeklinde yorumlamışlardır.

Sabûni, zahiri ilim ehline görülen mana, batını ise hakikat erbabının muttali olduğu esrar şeklinde değerlendirir.

Keza, âyetin zahiri lafzı, batını te'vili denilmiştir. Kur'ân'da zikredilen kıssaların zahiri önceki ümmetlerin helakini haber vermektir. Batını ise, başkalarına ibreti ifade eder.

İbn-i Abbas'tan gelen bir rivayette ise şöyle denir: "Kur'ân'ın dalları, fenleri, zâhir ve batını vardır. Onun acâibi bitmez. Sonuna ulaşılmaz." Mesela, Fatiha suresinin başında yer alan"Rabbi'l-âlemin"ifadesine bakalım. Bu âyeti hakkıyla açıklayabilmek için bütün âlemler hakkında bilgi vermek ve bu âlemlerdeki ilahi terbiyeden bahsetmek gerekir. Hatta diyebiliriz ki, bütün fenler bu âlemlerdeki ilahi terbiyenin birer şahidi durumundadır.

Bir de şu âyete bakalım:

"O(Allah), ölüden diri çıkarır ve diriden ölü çıkarır."

Allah'ın ölü maddelerden canlıları çıkarması, hayatın peşine de ölümü getirmesi âyetin zahiri manasıdır. Âlimden cahil ve cahilden âlim dünyaya gelmesi gibi durumlar ise batıni mana olarak değerlendirilebilir. Hz. İbrahim'in babasının putperest olması, Hz. Nuh'un oğullarından birinin iman etmemesi ise bu batıni manalara birer misaldir.

Kur'ân zahiri ve batınıyla bir bütündür. Nasıl ki lafız ve mana bir ve beraber mütalaa edilir. İnsan ceset ve ruhuyla mükemmel bir sistem oluşturur. Onun gibi,