Muhâkemât Dersleri — Sayfa 203

"Anlattıklarından bir şey anlamadım da, ondan böyle söyledim" diye cevap verdi.

Bunun üzerine şöyle dedim:"Derin hoca olmanın ölçüsü anlaşılmamak değildir. Herkes seviyeye inemez. Seviyeye inmek seviye ister!"

Cenab-ı Hak, o sonsuz azametiyle beraber, "tenezzülât-ı ilâhiye" tabir edilen insanların anlayacağı bir üslûpla insanlara seslenmiştir. Çocukla konuşan bir profesörün çocukça tabirler kullanması belâğatın ta kendisidir. Günümüzde bir kısım ehl-i ilmin, halkın seviyesine inebilen sade üslûplu çalışmalar yapamaması ciddî bir noksanlıktır.

Bununla beraber, Peyami Safa'nın da dikkat çektiği gibi,sadelik basitlik demek değildir.Özlü ve girift bir fikri, anlaşılır bir şekilde ifade etmektir. "Yerine göre sadelik bir meziyet, yerine göre de kusurdur."

Tenbih:

Hadis-i şerifte varid olduğu gibi,

-her âyetin birer zâhir ve bâtını..

-ve her zâhir ve bâtının birer had ve muttalaı..

-ve her had ve muttalaın çok şücûn ve gusûnu vardır.

Ulûm-u İslâmiye buna şahittir. Bu merâtibin her birinin birer derecesi, birer kıymeti, birer makamı vardır; temyiz lâzımdır. Lâkin tezâhum yoktur. Fakat iştibak iştibahı intaç eder. Nasıl daire-i esbap daire-i akaide karıştırılsa, ya tevekkül namıyla bir betâlet veya müraat-ı esbap namıyla bir i'tizali intaç eder. Öyle de, devâir ve merâtip tefrik olunmazsa, böyle neticeleri verir.

Âyetlerin zahirî ve batınî manaları

Hadîs-i şerifte geldiği gibi her âyetin birer zâhir ve bâtını ve her zâhir ve bâtının birer hadd ve muttala'ı ve her hadd ve muttala'ın çok dalları ve budakları vardır. İslâmi İlimler buna şahittir. Bu mertebelerin her birinin birer derecesi, birer kıymeti, birer makamı vardır; birbirinden ayırmak lâzımdır. Lâkin tezahüm yoktur, birini kabul diğerini reddini gerektirmez. Hepsi beraberce bulunabilirler.