Muhâkemât Dersleri — Sayfa 202

5-"Güneş de kendi yörüngesinde akıp gider."Bundan murat, güneşin zahirde dünya etrafında dönmesi zannedilebilir. Nitekim uzun asırlar boyunca insanlar güneşi böyle algılamışlardır. Ama gerçekte güneşin de kendi yörüngesinde bir hareketi de bulunmaktadır.

Hâtime

Sa'b olan bir kelâmın, ığlak ve işkâli, ya lafız ve uslûbun perişanlığından neşet eder; bu kısım Kur'ân-ı Vâzıhü'l-Beyan'a yanaşmamıştır. Veyahut mânânın dakik, derin veyahut kıymettar veyahut gayr-i me'lûf, gayr-i mebzul olduğundan, güya fehme karşı nazlanmak ve şevki arttırmak için kendini göstermemek ve kıymet ve ehemmiyet vermek ister. Müşkilât-ı Kur'âniyye bu kısımdandır.

Kelamdaki kapalılık

Zor anlaşılan bir kelâmın kapalı ve müşkil oluşu iki sebepten olabilir:

1- Ya kelâmın lafız ve üslûbu perişandır.

2- Veya bununla ifade edilen mana gayet ince ve derindir. Yahut gayet kıymetlidir veya alışılmamış bir manadır. Çok az duyulduğundan güya fehme karşı nazlanmak ve şevki artırmak için kendini göstermemek, kıymet ve ehemmiyet verdirmek ister.

Birinci sebepten dolayı manadaki kapalılık, beyanı gayet açık olan Kur'ân'a yanaşmamıştır. Kur'ândaki müşkilat ikinci kısımdandır.

Hollanda'daki görevim esnasında dinleyici olarak katıldığım bir konferansta sayın konuşmacı ele aldığı meseleleri kapalı, anlaşılması zor ifadelerle anlatmıştı. Soru cevap bölümünde kendisine şu ilginç soru yöneltildi: "Anlaşılmamak için özel bir gayret mi sarfediyorsunuz?"

"Kelâmdan maksat, ifade-i meramdır"denilir. Bu hakikatten gafil nice kelâm veya kalem erbabı, bilmece gibi ifadeler kullanmayı hüner zannetmektedir. Hâlbuki asıl hüner, sözün anlaşılır olmasıdır.

Bir Cuma namazı çıkışında, arkadaşım vaizle alakalı şöyle dedi: "Hoca derin adammış!"

"Nerden anladın?" diye sordum.