Muhâkemât Dersleri — Sayfa 214

14. Ders:

Öz ve kabuk

On ikinci Mukaddime

Lübbü bulmayan, kışır ile meşgul olur.

Hakikati tanımayan, hayâlâta sapar.

Sırat-ı müstakîmi göremeyen, ifrat ve tefrite düşer.

Muvâzenesiz ve mizansız olan çok aldanır, aldatır.

Özü bulabilmek

Filozof Hegel'in£"Beni bir kişi anladı, o da yanlış anladı!">dediği söylenir. O derecede olmasa bile dini anlamada da hayli özden uzaklaşmalar olmuştur. Bediüzzaman'ın üstte nazara verdiği ölçüler, dini doğru anlamada hayati öneme sahiptir. Bunları biraz açmakta yarar görüyoruz:

Özü bulmayan kabuk ile oyalanır.Cevizin kabuğu olur, bir de içi. Asıl önemli olan kabuğu kırıp öze ulaşmaktır. Onun gibi, dinî metinlerde asıl önemli olan onların verdiği mesaj iken, bazı kimseler ayrıntılara takılıp kalabilmektedir. Mesela Kur'ân-ı Kerim'de Hazreti Musa'ya bir mu'cize olarak bir asânın verildiği anlatılır. Bazıları bu asânın tarihi seyri ile hayli konuşmuşlar, hatta "cennetten gelme bir asâ" olduğunu bile söylemişlerdir. Tahir-i Mevlevî, bunu şöyle değerlendirir:

"Dünya koyunlarını gütmek için cennetten asâ getirmeye lüzum yoktur. Keramet asâda değil Musa'da idi."

Hakikati tanımayan hayallere sapar.Hayal ve hakikat birbirine mukabil olarak kullanılır. Bazı insanlar hakikatlerin peşinde koşmak yerine hayallerle avunurlar. Hâlbuki hayal pilavı karın doyurmaz. Böyleleri bir nevi "gölge avcılarıdır." Mevlâna bunu şöyle anlatır:

"Bir kuş yüksekten uçar. Gölgesi de toprak üstünde kuş gibi uçar. Budalanın biri, o gölgeyi avlamak ister. Koşar, koşar, takati kesilir. Gölgeye ok ata ata, ok torbasını boşaltır."

İstikametli yolu göremeyen ifrat ve tefrite düşer.Mesela Mücessime'nin yaptığı gibi Allah'ı mahlûkata benzetmek ifrat, Mutezile'nin yaptığı gibi Allah'ın