Muhâkemât Dersleri kitabının 215. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

sıfatlarını reddetmek ise tefrittir. İstikametli yol, O'nun sıfatlarını kabul ile beraber bunları mahlûkatın sıfatlarına benzetmemektir.

Dengesiz ve ölçüsüz olan, çok aldanır, aldatır.Mesela, emir sığasının hangi manalarda kullanılabildiğini bilmeyen birisi, Kur'ân'da geçen"Avlanın"ve"Evlenin"emirlerini vücub için zanneder. Böylece ihramdan çıkınca avlanmaya gider, evlenmeyen din âlimlerine dil uzatır.

Hâlbuki Kur'ân âyetlerini sadece zahirine göre yorumlamak bazan insanı yanıltabilir. Zira Kur'ân âyetlerinde emir her zaman vücup ifade etmez. Bazı emirler, "Böyle yapabilirsiniz" şeklinde "ibaha" manası taşır, o işin mubahlığını gösterir.

Zâhir-perestleri aldatan bir sebep, kıssanın hisseyle münasebeti ve mukaddimenin maksutla zihinde mukâreneti, vücud-u haricîde olan mukârenet ile iltibas olunmasıdır. Bu noktaya dikkat et, sonra muhtaç olacaksın.

Kıssaya takılıp kalmamak

Zahire takılıp kalanları aldatan bir sebep, kıssanın hisse ile ilişkisi ve mukaddimenin maksut ile zihinde yakınlığının haricî vücut ile olan yakınlıkla birbirine karıştırılmasıdır.

Kıssa hisse içindir. Mukaddime de maksuda ulaşmak için basamak ve merdiven gibidir. Bunların zihinde beraber ve yan yana olmaları, gerçekte de beraber ve yan yana olmalarını gerektirmez. Kıssanın hisse için olduğunu bilmeyen biri ayrıntılarda boğulabilir. Maksuda ulaşmak için zikrolunan bir mukaddimede asıl konuyla alakası olmayan çok ayrıntıları görmek isteyebilir. Hâlbuki işin özüne ve neticesine bakmak lazımdır. Faraza Hz. Âdem kıssasında yasak ağacın ne olduğunu ısrarla öğrenmek istemek, özü kaybedip kabukla oyalanmak kabilindendir.

Öte yandan hariçte birbirinden uzak şeyler, zihinde birbirine çok yakın olabilirler. Mesela "yer ve gök, iyi ve kötü, güzel ve çirkin, varlık ve yokluk, zengin ve fakir" gibi birbirine zıt veya birbirine mukabil olan kelime ve kavramlar her ne kadar dış dünyada birbirinden çok uzak iseler de zihinde yan yanadırlar. Birinin söylenmesi hemen zihne diğerini getirir. Bediüzzaman buna şöyle dikkat çeker:£"Fenn-i Beyan'da beyan olunduğu gibi,hariçte uzaklık sebebi olan zıddiyet ise, hayalde sebeb-i kurbiyettir.">

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 215

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı