Muhâkemât Dersleri — Sayfa 216

Böyle durumlarda insanın hayali çağrışım yoluyla birbirinin zıddı veya mukabili olan suretlerini cem eder. Mesela ilerde nazara verileceği üzere Zülkarneyn kıssasında seddin yapımı anlatıldıktan hemen sonra kıyametin kopmasına intikal vardır. Hâlbuki iki olay arasında binlerce yıllık mesafe bulunmaktadır. Dolayısıyla burada verilen mesaj, seddin yıkımından dünyanın yıkımına intikaldir. Yani nasıl ki bu muhkem sed yıkılacak, harap olacaktır, onun gibi vakti geldiğinde şu dünya evi dahi yıkılacak, harap olacaktır.

Hem de ihtilâlâtı tevlid eden, ihtilâfâtı îka eden, hurâfâtı icad eden, mübalâğâtı intaç eden esbâbın birisi ve belki en birincisi, hilkatte olan hüsün ve azamet ve ulviyete adem-i kanaattir. Hâşâ, zevk-i fâsidesiyle istihfaf-ı nizam etmektir.

Var olan güzelliği eksik bulmak

Yaratılışta güzellik, azamet ve ulviyet fiilen vardır. Ama bazıları kâinatın mevcut şekline kanaat etmezler, fasit zevkiyle -haşa- nizamı hafife alırlar.

Bu da

- fikirlerde kargaşalara yol açar,

- ihtilaflar meydana getirir,

- hurafeleri icad eder

- ve mübalağaları netice verir.

Böyleler nazarında mesela"hastalıkların olmadığı bir dünya"daha harika zannedilir. Hâlbuki dünya imtihan yeri olması hasebiyle hastalıklar da güzeldir. Bazılarının vehim ve hayalleriyle farklı güzellikler meydana getirmeye çalışmak, abesle iştigal olur. Var olan hüsünle iktifa etmeyenler birtakım hurafeler uydurmaya ve mübalağalı anlatımlarda bulunmaya mecbur kalırlar.

Merkez Efendi

Muslihuddîn Musa Efendi'nin "Merkez Efendi" olarak şöhret bulma hikâyesi, konumuza güzel bir misaldir. Şöyle ki:

Musa Efendi, Sünbül Sinan Efendinin dergâhına gidip gelmektedir. Bir defasında Sünbül Sinan Efendi sohbette bulunanlara "Faraza kendilerine yetki verilse dünyada neleri değiştireceklerini" sorar. Kimi hastalıkları kaldırır, kimi savaşlara son verir…