Muhâkemât Dersleri — Sayfa 217

Söz Muslihuddîn Musa Efendi'ye gelince "Ben hiçbir şeye karışmaz, her şeyi merkezinde bırakırdım" der. Bunun üzerine Sünbül Efendi "Aferin Musa Efendi! Demek her şeyi merkezinde bırakırdın. Öyleyse bundan sonra ismin Merkez Efendi olsun." der.

Hâlbuki akıl ve hikmet nazarlarında her biri kudretin en bâhir mu'cizelerinden olan hakâik-i âlemde olan hüsn-i intizam ve kemâl-i ulviyet, o derece dest-i hikmet ile nakşolmuş ki, bütün hayal-perestlerin ve mübalâğacıların hülyalarından geçmiş olan harikulâde hüsün ve kemâle nisbet olunsa, o harikulâde hayaller gayet âdi ve o âdâtullah gayet harikulâde bir hüsün ve haşmet gösterecektir.

Güzellikteki kemal

Âlemde hikmet eli ile nakşolmuş intizamlı bir güzellik ve ulvi bir mükemmellik vardır. Bunların her biri kudretin en açık mu'cizelerindendir. Bunlar bütün hayalperestlerin ve mübalağacıların hülyalarının çok çok fevkindedir. Onların hülyalarında olan hârikulâde güzellik ve mükemmellik gerçekte var olana nispet olunsa; o hârikulâde hayaller gayet sıradan ve âdetullah denilen ilahi yasalar gayet hârikulâde bir güzellik ve haşmet gösterecektir. Mesela hayalperest birinin nazarında gökten elmas yağması çok harika görünür. Hâlbuki yağmur olmadıktan sonra dünyanın her tarafının elmas olması bir anlam ifade etmez. Dolayısıyla vehim ve hayallerdeki sanal dünyaya değil, gözümüz önündeki reel dünyaya bakmak gerekir. Ondaki mevcut güzellik, muhayyel olanlarla kıyasa bile girmeyecek şekilde çok daha ilerdedir.

Âdetullah

Âdetullah, "Allah'ın âdeti" demektir. Bu kavram, mahlûkatın tedbir ve idaresinde Allah'ın takip ettiği yolu ve prensipleri ifade eder. Bazıları kâinattaki âdetullah kanunlarına yanlış olarak tabiat kanunları derler. Hâlbuki bu kanunlar, Allah'ın tabiata koyduğu nizamdan ibarettir.

Fakat

- cehl-i mürekkebin hemşiresi

- ve nazar-ı sathînin annesi olan ülfet, mübalâğacıların gözlerini kapatmıştır.

Böyle gözleri açmak içindir me'lûf olan âfâk ve enfüste dikkat-i nazara, Kitab-ı Hakîm emreder.