Muhâkemât Dersleri — Sayfa 270

Nasıl bildin ki, bir şeyin vücudunu bilmek, o şeyin keyfiyet ve mahiyetini bilmekten ayrıdır.

Hem de bir kaziyye çok ahkâmı tazammun eder. O ahkâmın bazısı zarurî ve bazısı dahi nazarî ve muhtelefün fîhâdır.

İhtilaflı konular

Bir şeyin varlığını bilmek, o şeyin keyfiyet ve mahiyetini bilmekten ayrıdır. Mesela ruhun varlığını biliriz, ama nasıl olduğunu bilemeyiz. Hem de bir kaziye/önerme çok hükümleri tazammun eder. O hükümlerin bazısı zarurî iken bazısı dahi teorik ve "muhtelefün fîha"dır, yani ihtilaflıdır. Mesela "Ahmet öğretmenin notu kıt, demek ki öğrencileri sevmiyor" cümlesinden Ahmet'in öğretmen olduğu zorunlu olarak anlaşılır. Ama notunun kıt olmasından hareketle bu cümlenin "Demek ki öğrencileri sevmiyor" kısmı yoruma açıktır. Çünkü bu şekildeki tavrı onları çok sevdiğinden de olabilir. Öğrenciler iyi yetişsin diye dersini çok sıkı tutmaktadır.

Hem de mâlûmdur: Bir müteannit ve mukallid bir sâil, imtihan cihetiyle bir kitapta gördüğü bir meseleyi -eğerçi bir derece de muharref olsa- bir adamdan sual etse, tâ gaybda olan mâlûmuna cevap verse, o cevap iki cihetle doğrudur: Ya doğrudan doğruya cevap verse veyahut sâil-i müteannitin mâlûmuna ya bizzat veya te'vil ile cevab-ı muvâfık veriyor. İkisi de doğrudur.

Demek bir cevap, hem vâkii razı eder, zira haktır; hem sâili ikna eder. Zira eğerçi murat değilse, mâlûmuna tatbik eder. Hem makamın hatırını dahi kırmıyor. Zira cevapta ukde-i hayatiyeyi derceder ki, makâsıd-ı kelâm ondan istimdad-ı hayat eder. İşte cevab-ı Kur'ân dahi böyledir.

Cevap şekilleri

Kur'ânda Zülkarneyn kıssasının başında şöyle denilmektedir:

"Ve sana Zülkarneyni soruyorlar."

Soranlar Yahudilerdir veya Mekke müşrikleridir. İmtihan etmek niyetiyle bunu sormuşlardı. Yahudiler Mekke müşriklerine "Muhammed'e Ashab-ı Kehften, Zül