Muhâkemât Dersleri — Sayfa 300

verilen durum, yeryüzündeki nizam ve intizamdır. Şu koca dünya, devekuşu yumurtasının pürüzsüzlüğü gibi kusurlardan uzak ve mükemmel bir âlemdir.

Hatta dünyanın devekuşu yumurtasına benzetilmesinde, onun kutuplardan biraz basık bir yumurta gibi olduğuna da gizli bir işaret var gibidir.

2- "Yere bakmıyorlar mı, nasıl yayılmış?"

Âyet metninde geçen"satıh"kelimesinden yola çıkarak, dünyanın düz olduğu zannedilebilir. Ama âyette nazara verilen durum dünyanın düz olması değil, o kadar dağlar, vadiler arasında insanların kolayca istifade etmeleri için ova gibi düz yerlerin de meydana getirilmesidir.

3- "Arzı da döşek kıldık."

Kur'ân-ı Kerim'de yeryüzü bazan bir beşik, bazan da bir döşek olarak nazara verilir. Bunlarda benzetme edatının olmayışı manayı daha da kuvvetli yapar. Mesela âlim biri hakkında "Derya gibidir" denilebildiği gibi "Deryadır" da denilir. Benzeri bir şekilde "Yeryüzü bir beşik gibidir, bir döşek gibidir" denilebildiği gibi "Yeryüzü bir beşiktir, bir döşektir" de denilebilir. Bu tür benzetmelere"teşbih-i beliğ"adı verilir.

4- "Nihayet güneşin battığı yere vardığı zaman, onu(sanki)kara balçıklı bir su gözesinde batıyor buldu."

Âyet, Zülkarneyn'in Atlas Okyanusu tarafına yaptığı seyahatle alakalıdır. Âyette çizilen tablo, dış görünüşe göredir. Gerçekten de güneş, görünürde denizin sularına girer, kaybolur ve o koca okyanus, uzaktan bakıldığında bir göze gibi olur.

Malûmdur: Mâlûmu îlâm -bâhusus müşahed olursa- abestir. Demek, içinde bir nokta-yı garabet lâzımdır; tâ onu abesiyetten çıkarsın.

Eğer denilse: "Bakınız, nasıl arz, küreviyeti ile beraber musattaha ve size mehd olmuştur; denizin tasallutundan kurtulmuş."

Veyahut "Nasıl şems, istikrar ile beraber tanzim-i maişetiniz için cereyan ediyor."

Veyahut "Nasıl binler sene ile uzak olan şems, ayn-ı hamiede gurub ediyor."