Muhâkemât Dersleri — Sayfa 342

23. Ders:

Kelâmın Hayatlanması

İkinci Mesele

Kelâmın hayatlanması ve neşv ü neması, mânâların tecessümü ile ve cemâdâta nefh-i ruh etmek ile bir mükâleme ve mubahaseyi içlerine atmaktır.

Manaların tecessümü

Kelâmın hayat bulması ve gelişip büyümesi; manaları tecessüm ettirmek ve cansızlara ruh üflemek suretiyle onları birbiriyle konuşur ve karşılıklı sohbet eder bir duruma getirmekle gerçekleşir.

Şöyle: Deveran ile tabir olunan, vücutta ve ademde iki şeyin mukârenetiyle biri ötekisine illet ve me'haz ve menşe zannolunması olan itikad-ı örfî üzerine müesses olan mağlata-yı vehmiye üstüne mebnî olan kuvve-i hayalden neşet eden sihr-i beyanıyla, sehhar gibi cemâdâtı hayatlandırır, birbiriyle söyletir. İçlerine ya adaveti veya muhabbeti atar. Hem de mânâları tecessüm ettirir, hayat verir, içinde hararet-i gariziyeyi derceder.

Mağlata-yı vehmiye

Konuşması olmayan cansız varlıkları ve hayvanları, sanki birer insan gibi nutka getirmek, önemli bir anlatım özelliğidir. Edebiyatta buna teşhis ve intak sanatları denir.Teşhis, insan dışındaki varlıklara şahsiyet verip onları insan gibi duygulandırmak;intak ise onları konuşturmaktır.

Üstte metinde geçen mağlata, "yanılmak, hata etmek" anlamındaki  galat  kökünden türetilen bir kelimedir.  Vehim ise, "yoka vücut vermenin" adıdır. Normal şartlar altında olmayacak şeyler, vehmin aldatmasıyla sanki var gibi olurlar. O zaman -mesela- yer ve gök konuşur, birbirlerine hislerini anlatırlar. Yer göğe olan iştiyakını anlatınca gök dayanamaz, ağlamaya başlar…

Mağlata-yı vehmiye(vehimden kaynaklanan mağlata), deveran ile tabir olunan varlık ve yoklukta iki şeyin birbirine yakın olmasıyla, biri ötekisine illet, kaynak ve