Muhâkemât Dersleri — Sayfa 343

menşe' zannolunması olan örfî inanç üzerine kuruludur. Bunun üstüne bina edilen hayal kuvvesinden meydana gelen beyan sihriyle, sihirbaz gibi cansızları hayatlandırır, birbiriyle söyletir. İçlerine ya düşmanlığı veya muhabbeti atar. Hem de manaları tecessüm ettirir, hayat verir, içinde yaşama hararetini derceder.

Mesela şu beyte bakalım:

Râgıbâ, düşmanın aldanma tevazularına,

Seyl divarın ayağın öperek hedmeyler.

Yani, "Ey Râgıb! Düşmanın tevazularına sakın aldanma. Sel duvarın ayağını öperek onu yıkar."

Bu beyitte duvara "ayak", sele de "öpmek" nispet edilerek teşhis sanatı yapılmıştır.

Konunun Kur'ân-ı Kerim'de de hayli misalleri vardır. Mesela,

"Cehennem neredeyse kâfirlere öfkesinden paramparça olacak."

Bu âyette Cehennem'e öfke nispet edilerek, insanların bir özelliğiyle anlatılmıştır.

Cenab-ı Hak, Cehennem ehli yerlerine gönderildiğinde Cehenneme sorar:"Doldun mu?"O da şöyle cevap verir:"Daha yok mu?"

Bu âyette ise intak vardır, Cehennem konuşturulmuştur.

Bir de şu âyete bakalım:

"Gök ve yer o kâfirlerin ölümüne ağlamadı."

Bu âyette teşhis vardır. Her ne kadar tefsirlerde, "Gök ehli olan melekler ve yerdeki canlılar o kâfirlerin ölümüne ağlamadılar" şeklinde bir cihet zikredilmişse de "Hakikat varken mecaza gidilmez" prensibinden hareketle ibareyi zahirine göre anlayabiliriz. Mevlâna'nın ifadesiyle, "Rüzgâr, toprak, su ve ateş Allah'ın kulu ve muti'idir. Onlar bana sana karşı bîruh, fakat Allah'a karşı zîruhturlar." Yani, bütün unsurlar Allah'a itaat hâlindedir. Onlar bize karşı ruhsuz görülseler bile Allah'a karşı ruhludurlar.