Muhâkemât Dersleri — Sayfa 350

kelâmıyla mümteziç tahayyül etsen, Hayaliyyûn mezhebinde muâteb olmuyorsun.

Hayaliyyûn mezhebi

İnsan, fıtrî bir kelâmın üslûbuna dikkatle baksa, kendi sanatı içinde işleyen konuşmacıyı o ayna misal üslûbun içinde görecektir. Hatta nefsini nefesinden ve sesinden, mahiyetini üfürmesinden tevehhüm edebilir, mizaç ve sanatını kelâmıyla birleşmiş tahayyül edebilir. Bunu yapan biri, Romantizm mezhebinde hiç te kınanmaz. Kendisine "Hayallere daldın, bu kadarı da fazla! Gerçeklerin dünyasına dön!" denilmez.

Hayâliyyun ve Hakîkiyyun edebiyatta iki akımdır.Hayâliyyun, hayali ve duyguları öne alanların ekolüdür. Buna "Romantizim" de denilmektedir.Hakîkiyyun ise, hayali pek de nazara almayan, gerçekleri yalın olarak ifadeye çalışanların ekolü olup buna da "Realizm" denilmektedir. Romantizm duygulara dayalı iken, realizm gerçeklere dayalıdır. Romantizm klasisizmin akılcılığına karşı çıkar ve duygu ile hayalleri önemser. Realizm ise romantizme tepki olarak doğmuş, hayal ve duygu yerine gerçekleri öne çıkarmıştır.

Üslûbun Teşekkülü

Her insanın şu umumi dünyadan hususî bir dünyası vardır. Ellerinde büyükçe birer ayna olan on kişi, aynaları bir saraya karşı tutsalar, her birinin aynasında o saray bir görüntü olarak görülür. Bu görüntü, aynanın şekline ve rengine göre değişir. Kırık aynalarda saray parça parça görülür. Eğri aynalarda eğri büğrü... Keza kırmızı aynada görüntü kırmızı, yeşil aynada görüntü yeşildir. Sarayın net görüntüsü, ancak düz ve renksiz aynalarda gerçekleşir.

Onun gibi, her insanın mahiyet aynasında şu âlemin bir görüntüsü vardır. Neşeli bir insan, her şeyi güler ve neşeli görür. Ağlayan biri, âlemdeki her şeyi ağlıyor zanneder. İnsanın mahiyet aynası ise, o kimsenin meşguliyetine, dikkat ettiği şeylere, ilgi duyduğu sanatlara göre şekillenir.

Kur'ânda konumuza ışık tutan pek çok âyet vardır. Mesela, münafıklarla ilgili olarak Hazreti Peygamber'e şöyle denilmektedir:

"Dilesek biz onları sana gösterirdik de kendilerini simalarıyla tanırdın. Fakat sen onları sözlerinin edasından tanırsın."

Yani, münafık sözlerinde tutarsızdır. Konuşması esnasında, münafıklığına alâmet bazı şeyler kendini gösterecektir.£"Mü'minin ferasetinden korkun. Çünkü o, Allah'ın>