Muhâkemât Dersleri — Sayfa 349

Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.

Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;

Sallanmaz o kalkışta ne mendil, ne de bir kol.

Birçok gidenin her biri memnun ki yerinden,

Birçok seneler geçti dönen yok seferinden."

Şiir, aslında bir cenaze manzarasını anlatmaktadır. Tabut bir gemiye, ölüm de seyahate benzetilmiştir. Bu gemiyle yapılan seyahat manzarası, bir cenaze alayının temsilidir. Benzetilen (gemi) söylenmiştir, ama özellikler hep bir ölünün ardında kalanların davranışlarını yansıtmaktadır.

Güya aklın borazanı denilmeye şayan olan irade ses etmekle, kalbin karanlık köşelerinde yatan mânâlar çıplak, yalın ayak, baş açık olarak çıktıklarından, mahall-i suver olan hayale girerler. O hazinetü'l-hayalde buldukları sureti giyerler. En ekal bir yazmayı sarar veya bir pabucu giyer. Lâakal bir nişanla çıkar. Hiç olmazsa bir düğmeyle veya bir kelimeyle, kendinin nerede terbiye olduğunu gösterir.

İrade: Aklın borazanı

İrade, aklın borazanı gibidir. Manalar, kalbin karanlık köşelerinde -tabir yerindeyse- istirahat halindedir. İnsan, iradesini belli bir manayı ifade etmek için kullanıp ses ettiğinde, ilgili manalar çıplak, yalın ayak, baş açık olarak çıkarlar, suretlerin mahalli olan hayale girerler. O hayal hazinesinde buldukları sureti giyerler. En azı bir yazmayı sarar veya bir pabucu giyer, hiç olmazsa bir nişan ile çıkar. Daha da olmazsa bir düğme ile veya bir kelime ile kendinin nerede terbiye olduğunu gösterir. Mesela, "Bu şehirde kaç tane rakibiniz var?" diye sorduğumuz bir esnaf, "Rakiplerimiz değil, meslektaşlarımız var" cevabını verdiğinde, onun nezaketli iç âlemini hemen hissedebiliriz. "Adam, oturuşuyla bir dik kenarlı üçgeni andırıyordu" diye konuşan bir kimsenin matematikle ilgilendiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

Eğer bir kelâmın -fakat tabiattan çıkmış bir kelâmın- üslûbunda im'ân-ı nazar edersen, kendi sanatı içinde işleyen mütekellimi o ayna-misal üslûbun içinde göreceksin. Hatta nefsini nefesinden ve sesinden, mahiyetini nefsinden (üfürmesinden) tevehhüm ve mizaç ve sanatını