Muhâkemât Dersleri — Sayfa 348

"İnsan, dilinin altında gizlidir. Bu dil, ruh kapısının perdesidir. Bir rüzgâr perdeyi kaldırınca, evin içerisi bize görünür."

Şöyle ki:

- Ya dikkat-i nazar

- veya tevaggul

- veya mübâşeret

- veya sanatın telâkkuhuyla hayalde tevellüd eden temayülâtın hususiyatından teşekkül eden suretlerden terekküp eden istiare-i temsiliyenin parçaları telâhuk ettiklerinden tenevvür ve teşerrüb ve teşekkül eden üslûp, kelâmın kalıbı olduğu gibi, cemâlin mâdeni ve hulel-i fâhirenin destgâhıdır.

Üslûbun kaynakları

Bediüzzaman üstteki ifadelerinde üslûbun bazı kaynaklarına temas eder.

Bunlar:

- İnceden inceye düşünme,

- bir şeyde derinleşme,

- doğrudan meşgul olma

- ve sanatın aşılamasıdır.

Bunlar vasıtasıyla hayalde meyiller doğar. Üslûp, bu meyillerin özelliklerinden şekillenen suretlerden meydana gelen temsili istiarenin parçalarının bir araya gelmelerinden aydınlanır, beslenir ve teşekkül eder. Üslûp, kelâmın kalıbı olduğu gibi, cemalin madeni ve göz alıcı elbiselerin tezgâhıdır. Mesela meşguliyet üslûbun meydana gelmesinde çok etkilidir. İmtihanı kıl payı kaybeden bir delikanlının "direkten döndük" ifadesinden futbola düşkünlüğünü kolayca sezebiliriz.

İstiare-i temsiliye

İstiare, birinden iğreti bir şey isteyip almayı bildirir. Mesela, "Adam sevinçten uçuyordu" dediğimizde kuşa ait bir özellik olan "uçmak" mecazen insan için kullanılmıştır. İstiarenin lafzı müfret ise müfret istiare, terkip halinde ise mürekkep istiare olur. Mürekkep istiare aynı zamanda temsili istiare olarak değerlendirilir. Temsili istiarede birden fazla istiare bulunur.

Yahya Kemalin"Sessiz Gemi"isimli şiiri, güzel bir temsili istiaredir. Şöyle ki:

"Artık demir almak günü gelmişse zamandan,