Muhâkemât Dersleri — Sayfa 357

25. Ders:

Kelâmın kuvvet ve kudreti

Dördüncü Mesele

Kelâmın kuvvet ve kudreti ise, kelâmın kuyûdâtı birbirine cevap vermek ve keyfiyatı birbirine muavenet etmekle, umumen karınca kaderince, asıl garaza işaret ve her biri parmağını maksat üzerine bırakmak ile

düsturuna timsâl olmaktır.

Demek, kuyûdât zenav gibi veyahut dereler gibi, maksat ise ortalarından istimdat edici bir havuz gibi olmak gerektir.

Elhâsıl: Zihnin şebekesi üstünde tersim olunan ve nazar-ı akıl ile alınan suret-i garaz, müşevveş olmamak için, tecâvüb ve teâvün ve istimdat lâzımdır.

Bina sağlam veya gevşek olabildiği gibi, kelam da sağlam ve gevşek olabilir. Bediüzzaman bu kısımda kelâma kuvvet ve kudret kazandıran iki şeye dikkat çeker:

1-Kelâmın kayıtlarının birbirine cevap vermesi.

2-Keyfiyetlerinin birbirine yardım etmesi.

Bu kayıtların her biri umumen karınca kaderince asıl garaza işaret edecek, kelamın keyfiyetlerinin her biri ise parmağını maksat üzerine bırakacaktır. Böylece şu düsturda anlatılan durum gerçekleşecektir:

"İbarelerimiz ayrı ayrı ise de, senin hüsnün birdir.

Bütün sözlerimiz, o cemâle işaret etmektedir."

Demek kayıtlar göl ve dereler gibi, maksat ise kendisinden destek alınan bir havuz gibi olmak gerektir. Bu şekilde kelamdaki kayıtlar aynı noktaya tahşidat yapan ve besleyen dereler gibi olur. Kelamın kayıtları ise kendisinden su desteği alınan bir havuza benzer. Bir sonraki metin kısmında bu mana uygulamalı olarak gösterilmektedir.

Elhasıl: Zihnin şebekesi üstünde çizilen ve akıl gözüyle alınan garazın sureti müşevveş olmaması için, kelamı meydana getiren unsurların birbirine cevap vermesi, birbirine yardım etmesi ve birbirinden medet alması lâzımdır.