Muhâkemât Dersleri — Sayfa 358

Kelâmın kayıtları

İhtiyaca göre kelamda bazı kayıtlar olur ve olmalıdır. Kelamın kayıtlarının"mutlak"ve"mukayyet"kavramlarıyla da alakası bulunur. Mesela okul müdürü "Bir öğrenci gelsin" dediğinde mutlak bir ifade olarak bunu söyler. Buna mukabil herhangi bir öğrencinin gelmesi yeterlidir. Ama "Son sınıflardan erkek bir öğrenci gelsin" derse sözünü iki kayıtla kayıtlamış olur. Kur'ânda bunun çok örneklerini görebiliriz. Mesela genelde£"Ehl-i kitaptan bir kadınla evlenmek caizdir">diye bilinir. Ama ilgili âyette£"İffetli olan">kaydı vardır.

Şu âyette ise, inkâr sözünü söylemenin caiz olduğu bir durum anlatılmaktadır:

"Kalbi iman ile mutmain olduğu halde küfre zorlananlar dışında, her kim imanından sonra küfre kalbini açarsa, işte onlara Allah'tan bir gadab vardır."

Yani bir müminin küfür sözünü söylemesi söz konusu olamaz. Ancak şu iki şartla bu caiz olabilir:

1- İkrah haliyle karşılaşmak. Yani, canına veya vücudundan bir uzva zarar verebilecek şekilde bir zorlamaya maruz kalmak.

2- Küfür kelimesini söylerken kalben imanını korumak.

Böyle bir durumda dil ile inkâr, bir ruhsat olur.

Bediüzzamanın şu cümlesi kelamın kayıtlı olmasına güzel bir misaldir:

"…Herkes harekât-ı meşruasında şahane serbest olsun."

Burada "meşru" kaydı olmasa "Herkes her hareketinde sınırsız serbest olsun" manası çıkardı. Buna "meşru" kaydının getirilmesi bu hareketleri sınırlamakta, herkesin meşru hareketlerinde sonuna kadar serbest olmasını ifade etmektedir.

Kelâmın keyfiyetleri

Keyfiyet,Arapça "Nasıl" anlamındaki "Keyfe" kelimesinden gelir. Kelâmın keyfiyetleri; öznesinin yükleminin durumları, kelimelerin özenle seçimi, ihtiyaca göre edebi sanatların bulunması, bir kısım çağrışımlar ihtiva etmesi… gibi durumlardır. Mesela muhatabımıza bir hatasını hatırlatma yapacağımızda kelimelerimizin hem bizim durumumuza, hem onun durumuna gayet uygun olması beklenir. Yoksa fayda vereyim derken zarar vermek de mümkündür. Kuracağımız cümleler bizim ondan yaşça büyük, küçük veya emsal olmamıza, bizim ve onun sosyal statüsüne, özellikle