Muhâkemât Dersleri — Sayfa 361

رَبِّ "Rabb"

Rab isminden anlaşılan şefkat nasıl da azlığa işaret ediyor! Ve hakeza kıyas et!

Böylece bunların her biri kendine has ciheti ile maksada medet veriyor.

Bu sana sermeşktir; yazabilirsen meşk et. Zira bütün âyât-ı Kur'âniye bu intizam ve tenasüp ve hüsne mazhardırlar. Fakat makâsıd bazen mütedâhilen müteselsildir. Her birinin tevâbii ötekiyle mukarin olur, fakat muhtelit olmaz. Dikkat etmek gerektir. Zira nazar-ı sathî böyle yerlerde çok halt eder.

Sermeşk ve meşk

Sermeşk,talebenin öğrenmesi için yazılan örnek yazıdır.Meşk etmek ise, yazma kabiliyetini geliştirmek için alıştırma yapmak anlamına gelir.

Bediüzzaman üstteki misali sermeşk olarak takdim etmekte, muhataplarının da bu minvalde çalışmalarını istemektedir. Zira Kur'ân'ın bütün âyetleri bu intizama, tenasübe ve hüsne mazhardırlar.

Kur'ân'ın âyetleri sevkinde çeşitli maksatlar vardır. Bunlar bazan hayra teşvik etmek, bazan bir günahtan sakındırmak, bazan cihada sevk etmek gibi durumlardır.

Kur'andaki maksatlar

Kur'anın maksatları derken "Kur'anın bu kısmı hangi maksadı gerçekleştirmek için sevkedilmiştir?" şeklinde anlayabiliriz. Sözgelimi Bediüzzamanın üstte verdiği misal "Azabın azının bile ne kadar çok olduğunu anlatmak" maksadına yöneliktir. Bu bağlamda baktığımızda

- İnsanları salih amele teşvik etmek

- Onları günahlardan sakındırmak

- Kur'anın mucizeliğini göstermek

- Cihad ruhunu canlı tutmak

- Güzel ahlakı yerleştirmek…

gibi birbirinden farklı ve güzel nice Kur'anî maksatlar olduğunu görürüz.

Fakat bazı âyetlerde tek maksat değil müteselsilen iç içe maksatlar olabilir. Her birinin tevâbii ötekiyle birbirine yakın olur, fakat karışık değildir. Dikkat etmek gerektir. Zira sathî nazar böyle yerlerde çok karıştırır. Bediüzzamanın bu eserden dört beş yıl sonra I. Dünya Savaşı esnasında cephede yazmış olduğu İşârâtu'l- İ'caz isimli