Muhâkemât Dersleri — Sayfa 360

Nasıl ki "Bir şeyi zıddından hissettirmek" olan beyan kaidesine binaen dehşetini göstermek ve korkutmak için azabın bir parçasının tesir derecesini göstermek istediğinden, azlık olan maksadın esasına, nasıl kelâmın her tarafı elini oraya uzatıp kuvvet veriyor…

Şöyle:

إِنْ lafzındaki teşkik ile tahfif;

ve مَسَّتْ ' teki yalnız temas;

ve نَفْحَةٌ maddesinde ve sîgasında ve tenkirindeki taklil ve tahkir;

ve مِنْ 'deki teb'iz;

ve nikâle bedel عَذَابِ zikrindeki tehvin;

ve رَبِّكَ 'deki îmâ-yı rahmet, umumen taklili göstermekle, azabı nihayet derecede tâzîm ve tehvil eder. Zira azı böyle olursa, çoğundan Allah esirgesin!

Bediüzzaman, bu misali değişik eserlerinde zikreder. Mesela İşârâtü'l-İ'câz'da şöyle anlatır:

Bu âyet "zıddı zıddından yansıtmak" sırrıyla, azabın azını göstererek dehşetini bildirmek için sevk olunmuştur.

إِنْ "Eğer"

Görmez misin, şek bildiren"eğer"ifadesi nasıl da azlığa medet veriyor!

مَسَّ "Dokunsa"

"İsabet" yerine "dokunmak" kelimesi nasıl da azlığa ve sadece kokusunu duyurmaya işaret ediyor!

نَفْحَةٌ "Bir kokucuk"

Bir defa dokunmayı ve küçüklüğü ifade eden bu kelime, nasıl da manasıyla, sığasıyla ve sonundaki tenviniyle azlığa telvihte bulunuyor!

مِنْ "…den"

Bu ifade, baziyet ile nasıl da azlığa ima ediyor!

عَذَابِ "Azab"

"Nekal" gibi daha şiddetli azap kelimeleri yerine, bu kelime nasıl da azlığa remzediyor!