Muhâkemât Dersleri — Sayfa 363

26. Ders:

Kelâmın servet ve vüs'ati

Beşinci Mesele

Kelâmın servet ve vüs'ati ise, nasıl suret-i terkip nefs-i maksadı gösterir. Öyle de müstetbeâtının telmihâtıyla ve esâlibin işârâtıyla garazın levâzım ve tevâbiini göstermek ve ihtizaza getirmektir. Zira telmih ve işaret ise, sakin olan hayâlâtı ihtizaza ve sâkit olan cevânibini söylettirmekle, kalplerin en uzak köşelerindeki istihsanı ve alkışlamayı tehyiç etmeye büyük bir esastır. Evet, telmih ve işaret ise, yolun etrafını temaşa ile tenezzüh etmek içindir. Kast ve talep ve tasarruf için değildir. Demek, mütekellim onda mesul olmaz.

Müstetbeât

Kelamın bir asıl maksadı vardır, bir de yan maksatları bulunur. Terkibin sureti, maksadın kendisini gösterir. Yan maksatların da nazara alınması o kelama servet ve genişlik kazandırır. Bu ise kelamın müstetbeâtının telmihleriyle ve üslûplarının işaretleriyle garazın lazımlarını ve tabilerini göstermek ve harekete geçirmekle olur.Müstetbeât;çağrışımlar, ikinci derecedeki manalar ve kasıtlar, bir sözden çıkarılan yan anlamlardır. Bir kelâmda asıl mananın ifade edilmesi esnasında, bazı işaretler ve telmihlerin bulunması, o kelâmın zenginliğini ve genişliğini gösterir.

Zira telmih ve işaret ise, sâkin olan hayalleri harekete geçirmeye ve susmuş olan etrafını söylettirmekle kalplerin en uzak köşelerindeki beğenmeyi ve alkışlamayı coşturmaya büyük bir esastır. Evet, telmih ve işaret ise yolun etrafını temaşa ile tenezzüh etmek içindir; kast, talep ve tasarruf için değildir. Demek mütekellim onda mes'ul olmaz.

Yani, konuşmacının maksadını ifade ederken kullandığı bazı kelimeler, muhatapların zihinlerinde farklı çağrışımlar da meydana getirebilir. Ama onun kastı bu olmadığından, bizde uyandırdığı çağrışımdan hareketle "Sen bunu kastettin" dememiz uygun değildir.

Telmih

Telmih, söz arasında meşhur bir olaya, bir kıssaya, bir söze işarette bulunmaktır. Mesela,