Muhâkemât Dersleri — Sayfa 369

"Hilkat denilen şeriat-ı fıtriye, meczup ve misafir olan küre-i arza farz etmiştir ki: Şemse iktida eden yıldızların safında durmak, şüzûz etmemek... Zira zemin zevciyle beraber اَتَيْنَا طَائِعِينَ demişlerdir. Tâat ise cemaatle daha ahsendir."

Şimdi teemmül et! Bu misaller, karşı ve arkalarından öyle makamatı gösterir ki, arkalarından başka makamat hayal-meyal gibi başını çıkarıyor.

Dünya gezgini

Bediüzzaman burada yine bu kitapta kullandığı bir başka cümleyi misal olarak getirir. Birinci Makalede birinci meselenin hatimesinde geçen üstteki kısmı günümüz ifadeleriyle şöyle söyleyebiliriz:

Mahlûkatın işlerini tanzim eden fıtri şeriat, cezbeye kapılıp dönen ve yolcu olan dünyaya, güneşe uyan yıldızların safında durmayı ve hariçte kalmamayı farz kılmıştır. Zira dünya, eşiyle beraber"İsteyerek geldik"demişlerdir. Taat ise cemaatle daha güzeldir.

Dikkatle bakılırsa verilen bu misallerin hayli çağrışım alanları olduğu görülecektir. Bunlar, söylenenin ötesinde öyle makamları gösterir ki, arkalarından başka makamlar hayal-meyal gibi başını çıkarır. Mesela üstteki ifadede bazı telmihler vardır. Dünya, meczup bir Mevlevi gibi daimî deveran halindedir. Ayrıca, sefere çıkmış bir yolcudur. Güneş, kendi sistemi içinde yer alan gezegenlerin imamı gibidir. Ona bağlı gezegenler ise, imama uymuş cemaate benzer. Dünya, sema ile beraber değerlendirildiğinde, bir aile gibidir."İsteyerek geldik"demeleri ise, âyete bir telmihtir. İlgili âyet şöyle geçer:

"Sonra(Allah)duman halinde bulunan göğe yöneldi."

"Ona ve arza: İsteyerek veya istemeyerek gelin, dedi."

"Her ikisi de: İsteyerek geldik, dediler."

Bundan murat, Allah'ın kudretinin bunlarda tesirini ve onların da bu kudretten bizzat etkilenmelerini tasvîr etmektir."O, bir işin olmasını murat edince, ona yalnızca 'ol!' der, o da hemen oluverir"âyetinde olduğu gibi, sema ve arzı komutana itaat eden iki nefer şeklinde temsil yoluyla anlatmaktır.