Muhâkemât Dersleri — Sayfa 371

27. Ders:

Kelâmın meyveleri

Altıncı Mesele

Kelâmın semeratı ise, tabakat-ı muhtelifede, suver-i müteaddidede teşekkül eden maânîdir. Şöyle:

Kimyaya âşinâ olanlara mâlûmdur: Bir maddeyi, mesela altın gibi bir unsuru istihsal edildiği vakit, makine veya fabrika ile müteaddit borular ile muhtelif teressübâtıyla, mütenevvi teşekkülât ile tabakât-ı mütefâvitede geçer. En nihayet, ondan bir kısım tahassul eder.

Kelâm denilen maâni-i mütefâvitenin fotoğrafıyla alınmış muhtasar bir haritanın istiab ettiği gibi mefâhim-i mütefâvitenin suret-i teşekkülü budur ki:

Tesirat-ı hariciyeden kalbin bir kısım ihtisasatı ihtizaza gelmekle müyülât tevellüt eder. Ondan hevaî mânâlar bir derece aklın nazarına ilişmekle aklı kendine müteveccih eder. Sonra, o buhar halindeki mânâ bir kısmı tekâsüf etmekle, temâyülât ve tasavvurâtın bir kısmı muallâk kalıp, bir kısım dahi takattur ettiğinden, akıl ona rağbet gösterir. Sonra mâyi halindeki kısımdan bir kısım tasallüp ve tahassul ettiğinden, akıl onu kelâm içine alıyor. Sonra o mütesallipten bir resm-i mahsus ile temessül ve tecellî ettiğinden, akıl onun kametine göre, bir kelâm-ı mahsus ile onu gösterir.

Demek müteşahhıs olanı kelâmın suret-i mahsusası içine alıyor.

Ve tasallub etmeyeni fehvanın eline verir.

Ve tahassul etmeyeni işaret ve keyfiyet-i kelâma yükler.

Ve takattur etmeyeni kelâmın müstetbeâtına havale eder.

Ve tebahhur etmeyeni üslûbun ihtizazatına ve kelâm ile refâkat eden mütekellimin etvârıyla rapteder.

Mananın yan ürünleri

Petrol gibi bir maddenin arıtılması esnasında asıl ana madde ile beraber pek çok yan ürünler elde edilir. Benzeri bir durum konuşmada yaşanır. Şöyle ki: İnsan bir şeyden veya bir şeylerden etkilendiğinde, bunu sözleriyle ifade etmek ister. Ancak