Muhâkemât Dersleri — Sayfa 372

duygularının bir kısmı net bir şekilde cümlelerine yansırken, bir kısmı o netlikte değildir. Kelama aşina olanlar, onun söyleyebildiklerinden hareketle, söyleyemediklerine istidlalde bulunurlar.

Ağacın meyveleri olduğu gibi, kelâmın da meyveleri vardır. Onun meyveleri ise; çeşitli tabakalarda, müteaddit şekillerde teşekkül eden manalardır. Şöyle ki: Kimya'ya aşina olanlara malûm olduğu üzere, bir madde -mesela altın gibi bir unsur- elde edildiği vakit, makine veya fabrika ile müteaddit borular ile çeşitli tortularıyla, çeşit çeşit teşekküller ile farklı aşamalardan geçer. En nihayet ondan bir kısım meydana gelir.

Kelâm denilen birbirinden farklı manaların fotoğrafıyla alınmış muhtasar bir haritanın içine aldığı farklı mefhumların meydana gelme şekli budur ki: Dış tesirlerden kalbin bir kısım duyguları harekete geçmekle meyiller doğar. Ondan hevaî manalar bir derece aklın nazarına ilişmekle, aklı kendine çevirir. Sonra o buhar halindeki mananın bir kısmı yoğunlaşarak temayüller ve tasavvurlar meydana gelir. Bunların bir kısmı askıda kalır, bir kısmı dahi damla haline geldiğinden, akıl ona rağbet gösterir. Sonra sıvı haldeki kısımdan bir kısım katılaşıp netleştiğinden, akıl onu kelâm içine alıyor. Sonra o katılaşandan özel bir şekil ile temessül ve tecelli ettiğinden, akıl onu kametine göre özel bir kelâm ile gösterir.

- Demek netleşmiş olanı, kelâmın özel sureti içine alıyor.

- Ve katılaşmayanı fehva'nın eline verir.

- Ve meydana gelmeyeni işarete ve kelâmın keyfiyetine yükler.

- Ve damla haline gelmeyeni kelâmın müstetbeatına havale eder.

- Ve buharlaşmayanı, üslûbun ihtizazlarına ve kelâm ile refakat eden mütekellimin tavırlarına bağlar.

Demek ki kelamda asıl ürün lafız kalıplarıyla ifade edilen manadır. Ama bununla beraber farklı derecelerde yan manalar da meydana gelmektedir.

Tesirat-ı hariciyenin kelama etkisi

İnsan, iç ve dış etkenlerden etkilenir. İç dünyasında hissettikleri onu harekete geçirdiği gibi, dış dünyada gördükleri, duydukları da onu harekete geçirir. Dikkatli bir muhatap, konuşmacının ne gibi saiklerle bunları söylediğini ayırt edebilir. Mesela fakir bir Afrika ülkesine bir vesileyle seyahat eden biri, ömür boyu orada gördüklerinin etkisi altında olacaktır. Bu gördükleri onda "zulme nefret" ve "mazluma rahmet" gibi duyguları hep canlı tutacaktır.

Mananın üç hali

Maddenin "katı, sıvı ve gaz" şeklinde üç görünümü olduğu gibi, mananın da üç görünümü vardır. Mesela, su katı halde iken net bir görüme sahiptir. Sıvı halde iken ise seyyaldir, net bir görünümü yoktur, içinde bulunduğu kabın şeklini alır. Buhar