Muhâkemât Dersleri — Sayfa 373

halde iken ise netlikten bütün bütün uzaktır, dağılmış bir haldedir. Benzeri bir durum manalarda görülür. İç veya dış bir etkiyle içimizde bazı dalgalanmalar olur. Ancak hemen bir anda net ifadelerle bunları anlatamayız. Bulutların gökyüzünde önce görülmeleri, sonra gittikçe yoğunlaşmaları, ardından damla damla yeryüzüne inmeleri misali, bizim de içimizde önce hevai manalar toplanır. Sonra gittikçe yoğunlaşır. Ardından da damla damla cümleler şeklinde kendini gösterir. Ancak insan her hissettiğini de söyleyemez. Şairler bu noktada daha avantajlı durumdadırlar. Onlar insanlığın hassas antenleri gibidir. Şair, şuur kökünden gelir. Yani o, hisseden insandır. Böyle olmakla birlikte şairler de her hissettiklerini cümle kalıplarıyla ifade edemeyebilirler. Mesela Mehmet Akif şöyle der:

"Ağlarım, ağlatamam; hissederim, söyleyemem;

Dili yok kalbimin, ondan ne kadar bizarım!"

Cennet misal bir bahar manzarası karşısında hayli duygulanan birine, "Haydi bu duyguları bize de anlat" desek herhalde çok azını anlatabilecektir. Hâlbuki iç dünyası nice coşkularla coşmakta ve nice heyecanlarla kaynamaktadır.

Kelamda ana ürün ve yan ürünler

Petrol gibi bir hammadde işleme tabi tutulduğunda benzin gibi ana ürünle beraber onlarca, hatta yüzlerce yan ürün elde edilir. Benzeri bir durum kelamda görülür. Kelamın meyveleri ifade kalıplarıyla muhataba aktarılır. Ama bu meyveler dışında ifade kalıbına girmeyen daha nice manalar vardır. Bunlar da kelamın yan ürünleridir. Bu yan ürünlere kelam sahibinin üslûbundan, beden dilinden kısmen ulaşmak mümkündür. Mesela iğneleyici bir üslûba sahip biri, görünüşte methederken gerçekte kötülüyor olabilir. Kelamıyla "Ben sizinleyim" derken beden diliyle "Hayır, ben sizinle değilim" diyebilir. Sözgelimi "Bu günlerde biraz maddi sıkıntım var. Bana ne tavsiye edersin?" diyen birisi zahiren sizinle meşveret etmektedir. Ama üslûba aşina iseniz bunun gayet nazik bir şekilde "Bana bir miktar borç verebilir misin?" demek olduğunu kolayca anlarsınız.

Kelâmın müstetbeatı

Kelâmın müstetbeatı; onun işaretleri, çağrışımları, ikinci derecedeki anlamlarıdır.

Mütekellimin tavırları

Mütekellimin tavırları ifadesi, günümüzde"beden dili"kavramıyla da anlatılmaktadır. Kişi, diliyle manayı ifade ettiği gibi, hâl ve tavırlarıyla da çok şeyler anlatır. Oyuncağı bozulan bir çocuğu teselli etmek istediğimizde "Zaten üzülmüyorum ki!"