Muhâkemât Dersleri — Sayfa 375

Kelâmın unsurları

Üstte nazara verilen "İsmin müsemması, fiilin manası, harfin medlûlü, nazmın mazrufu, heyetin mefhumu, keyfiyetlerin mermuzu, müstetbeatın işaret ettikleri ve hitaba arkadaş olan tavırların muharrikleri" bir kelamı değerlendirmede göz önünde bulundurulması gereken unsurlardır. Bir kelamda isim, fiil, harf bulunur. Bunların tercih ediliş şekilleri nazmı oluşturur. Bunların bir bütün olarak bir heyeti vardır. Bunların o şekliyle ifade edilmelerinde remzedilen incelikler olur. Kelâm mana olarak sırf söylenenden ibaret değildir. Onda, söylenmeyen ama kastedilen incelikler söz konusudur. Bir de bunları ifade etmede beden dili çok önemlidir.

Delalet türleri

Delalet,kendisini bildiğimizde başka bir şeyin de bilinmesinin lâzım olmasıdır. Mesela resim ressama delalet eder; "Resim varsa ressam da vardır" deriz.

Delaletin çok çeşitleri vardır. Önce lafzî ve gayr-i lafzî olmak üzere ikiye ayrılır. Meselâ "kitap" lafzının iki kapak arasındaki yazılı metne delâleti lafzî, dumanın ateşe delâleti ise lafzî olmayan bir delâlettir.

İster lafzî ister gayr-i lafzî olsun bütün delâletler başlıca üç kısma ayrılır.

1. Aklî Delâlet.Duvar arkasından duyulan insan sesinin orada bir insan bulunduğuna delâleti gibi.

2. Tabii Delâlet.Yüz kızarmasının utanmaya, yüz sararmasının korku ve heyecana, "of" sesinin iç sıkıntısı ve bıkkınlığa delâleti gibi.

3. Vaz'î Delâlet."Kitap" lafzının iki kapak arasındaki yazılı metne delâleti, başı aşağıya sallamanın kabule, yukarı kaldırmanın redde delâleti, trafik işaretlerinin veya çeşitli şirketlerin kullandığı simgelerin yaptığı çağrışımlar birer vaz'î delâlettir. Zira bu örneklerdeki delâlet edenlerle medlûlleri arasındaki ilişkiler aklî veya tabii olmayıp tamamen eğitim, görenek ve kültürden kaynaklanan ilişkilerdir.

Bunlara"Vaz'i"denilmesi, böyle vazedildiklerinden dolayıdır. Çünkü mesela "Kitap" manası İngilizce de "Book" denilmesi misali başka kelimelerle de ifade edilebilir. Keza başı aşağı ve yukarı sallamada kastedilen manalar farklı kültürlerde daha farklı olabilir. Bunlardan lafzın delâleti kuvvetliden zayıfa doğru dört kademede ele alınır:

1- Dâll bi'l-ibâre

2- Dâll bi'l-işare

3- Dâll bi'l-fehva

4- Dâll bi'l-iktizâ