Muhâkemât Dersleri — Sayfa 376

1- Dâll bi'l-ibare, ibarenin delaletidir. İbarenin ilk bakışta anlaşılan manaya sevkediliş gayesini ifade eder.

Mesela şu âyette yenilmesi haram olanlar bildirilmiştir:

"O(Allah) size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesilenleri haram kıldı."

Âyetin ibaresine göre domuz etini yemek haramdır. Çünkü âyetin ibaresi bunu açıkça bildirmektedir.

2- Dâll bi'l-işare, yani işaretin delaletiyle medlûlü bildirir.

Kur'ân-ı Kerîm'de çocuk£"Mevlüd-i leh">ifadesiyle babaya nisbet edilir.

"Emzirmeyi tam yapmak isteyen anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Onların(annelerin) yiyeceği ve giyeceği, makul bir şekilde mevlüd-i leh'e / babaya aittir."

Âyette "baba" denilmesi yerine yine babayı ifade eden"Mevlüd-i leh"denilmesinden şu gibi işari manalar çıkarılmıştır:

- Çocuğun nafakası da babaya aittir.

- Evlenme sırasında denkliği belirlemede babanın nesebi asıl alınır.

- İhtiyaç halinde baba çocuğunun malını karşılıksız harcayabilir. Çocuk babaya nisbet edildiğine göre, ihtiyaç hâsıl olduğunda onun malını temellük etme hakkının da olması gerekir.

Bu manalar doğrudan ibarede yer almaz, ama"Mevlüd-i leh"denilmesinde bu gibi manalara işaret bulunmaktadır.

3- Dâll bi'l-fehva, yani fehvanın delaleti. Bu delalet, ibarenin lafzından değil mana ve gayesinden çıkarılır. Bazı Fıkıh âlimleri buna "Nassın delaleti" demişlerdir.

Günlük hayatta zaman zaman"…fehvasınca"deyip önce bir esas zikreder, sonra da bundan bir hükme varırız. Mesela dağınık yaşantısıyla etrafındakilere kötü örnek olan birine "Kendine bir çeki düzen ver.£'Sebep olan yapan gibidir'>fehvasınca sana benzemek isteyenlerin de vebali senin omuzundadır" deriz.

Kur'ânda fehvanın delaletine zina fiilinin yasaklanmasını örnek verebiliriz.