Muhâkemât Dersleri — Sayfa 377

Bu yasak Kur'ânda"Zinaya yaklaşmayın"şeklinde bildirilmektedir. Eğer ifade "Zina yapmayın" şeklinde olsaydı açıktan bildirilmiş olurdu. Ama "Yaklaşmayın" şeklinde söylenmesi "Kelamın fehvası" olarak bunu yasaklamaktadır. Âyetin böyle gelmesinde "Değil onu işlemek, azmetmekten ve yol açabilecek hâllerden bile uzak durun" mesajı verilmektedir. Fehva yoluyla delalette -üstte Bediüzzaman'ın dikkat çektiği gibi- kıyas yoluyla sonuca ulaşmak vardır.

Mesela Kur'ânda yaşlı anne-baba hakkında"Onlara 'öf' bile deme."buyrulur. Bunu bilen muhatap, onlara yönelik diğer eziyetlerin men edildiğini evleviyetle anlar. "Âyette yasaklanan onlara 'öf' dememektir. Öyleyse bunun dışında eza veren sözler söyleyebilirim" demez ve diyemez.

Benzeri bir durumu şu âyette görürüz:

"Zulmen yetimlerin mallarını yiyenler, muhakkak ki karınlarına ateş doldurmuş olurlar."

Yetimlerin mallarını haksız bir şekilde yemek haram olduğu gibi, onların mallarını yakmak, dağıtmak, muhafazasında kusurlu davranmak ve benzeri yollarla zarar vermek de haramdır.

4- Dâll bi'l-iktiza,yani ibarenin iktizasının delaletiyle oradan çıkan zarurî manayı ifade eder. Mesela "Dün Ankara'da falanı gördüm" dediğimizde, bizim de Ankara'da bulunduğumuz sabit olur.

Kur'ân-ı Kerim"Anneleriniz size haram kılındı"der. Bunu, "Annelerinizi nikâhlamanız size haram kılındı" şeklinde anlamak iktiza yoluyla bir delalettir.

"Şüphesiz Allah, ümmetimden, hata, unutma ve yapmaya zorlandıkları şeyi kaldırmıştır."

Burada kaldırıldığı bildirilen, bunlara terettüp eden günahtır.

İktiza ile yani sözün gereği ile sabit olan şeyler, lafızda mevcut olmadığı halde sözün doğru ve anlamlı olması için yapılması gereken takdir ve ilâvelerdir. Böyle bir takdiri yapmak bazan aklen, bazan da şer'an (hukuken, dinen) gerekli olur.