Muhâkemât Dersleri — Sayfa 390

28. Ders:

Belâğatın ukde-i hayatiyesi

Yedinci Mesele

Belâgatın ukde-i hayatiyesi, tâbir-i diğer ile beyanın felsefesi veyahut şiirin hikmeti ise, hariciyatın nevâmisi ve mekayisini temessül etmektir.

Hariciyatın kelama yansıması

Belâğatın hayat düğümü, diğer tabir ile beyanın felsefesi veyahut şiirin hikmeti ise; hariciyatın kanunlarını ve ölçülerini kendinde göstermesidir.

Hariciyât, dış dünyada görülen hakikatlerdir. Manaları ifade ederken, dış dünyanın kanunlarını ve ölçülerini kelâma yansıtmak, onun anlaşılmasına, zihinlerde kolayca yerleşmesine vesile olur. Mesela şu cümleye bakalım:

"Gök ağlamazsa, yer gülmez."

Ağlamak ve gülmek, harici iki hakikattir. Gerçekte ne gök ağlar ne de yer güler. Ama böyle bir cümleyi duyan kimsenin hayalinde, gökyüzü âdeta bir insan şeklini alır. Yeryüzünün kurak hale gelmesi onu üzmüş, derken kara bulutlar kendini kaplamış ve üzüntüsünden ağlamaya başlamıştır. Onun ağlaması ise, yeryüzünün gülmesini netice vermiştir. Gelen o bereketli yağmurlarla gıdasını almış, rengârenk çiçekler ve meyvelerle gülmeye başlamıştır. Şu âyette konunun bazı örneklerini görebiliriz:

"Dünya hayatının meseli şuna benzer: Semadan indirdiğimiz bir su var. Derken onunla insan ve hayvanların yediği karışmış vaziyette bitkiler meydana gelir. Nihayet arz, bütün zinetini takıp süslendiği, ehli de onun üzerine kendilerini kadir zannettikleri bir sırada geceleyin veya gündüzün ona emrimiz gelivermiş, bir anda onu öyle biçmişizdir ki, sanki dün hiçbir şenlik yokmuş gibi olur. İşte, düşünecek bir kavim için âyetleri böyle tafsil ediyoruz."