Muhâkemât Dersleri kitabının 391. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

Gökten yağan yağmurla yeryüzü yemyeşil olur, rengârenk çiçekler açar. Yeryüzünün bu süslü hali,"Nihayet arz bütün zinetini takıp süslendiği..."ifadesiyle bir geline benzetilmiştir. Arzda yaşayanlar, bu geline sahip olacaklarını zannederler. Fakat o, kimseye yar olmaz. Bütün süsü ve tatlılığı, biçilmiş ekin misali ortadan kaybolur. Âyette"Onu öyle biçmişizdir ki..."ifadesi bu akıbete işaret eder. Bunda, dünya hayatının o tatlı zinetli şeylerinin neticede biçilmiş ekine döndükleri manası kendini hissettirmektedir.

Âyet, dünya hayatının faniliğini, zeval bulmasını, kıymetinin ve lezzetinin azlığını temsil yoluyla anlatmaktadır. Bu cihetten bakıldığında, âyet dünyanın zevalinin sür'atini göstererek insanları ondan uzaklaştırmakta, diğer âleme yönelmelerini ve onun mutluluğunu aramalarını sağlamaktadır.

Süyûti, dünya hayatının su ile temsil edilmesini şöyle değerlendirir:

- Suyu ihtiyacından fazla alsan zarar görür, ihtiyacın kadar alırsan faydalanırsın. Dünya da öyledir.

- Suyu almak için elini daldırdığında eline bir şey geçmez. Dünya da onun gibidir.

Dikkatli bir nazarla bakıldığında nice hariciyatın Kur'an âyetlerine yansıdığı görülecektir.

Şöyle: Hakâik-i hariciyedeki kanunları

-kıyas-ı temsilî cihetiyle

-ve deveran tarikiyle

-ve vehmin tasarrufuyla şairâne olan mâneviyat ve ahvâlde yerleştirmektir. Demek ayna gibi hariçten in'ikâs eden hakikatin şualarını temessül eder. Güya kendi sanat-ı hayaliyesiyle ve nakş-ı kelâmîsiyle hilkat ve tabiatı taklit ve muhâkât eder.

Hariciyatın kelama yansımasının üç esası

Bediüzzaman, üstteki metinde dış dünyanın kanunlarının kelama yansımasında üç esasa dikkat çeker. Kişi bunlar vasıtasıyla hariciyatın kanunlarını şâirane olan maneviyat ve hallerde yerleştirir:

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 391

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı