Muhâkemât Dersleri — Sayfa 392

1- Kıyas-ı temsilî,

2- Deveran tarikı

3-Ve vehmin tasarrufu.

1- Bunlardan kıyas-ı temsilî, temsil yoluyla yapılan kıyastır. Mesela "Kıştan sonra bahar geldiği gibi, kıyametten sonra da haşrin baharı gelecektir" dediğimizde temsil yoluyla haşri isbat etmiş oluruz.

2-Deveran tarikı,£"Bir şey sabit olduğunda levazımatıyla sabit olur">düsturuyla alakalı bir durumdur. Mesela Kur'an âyetlerinde cehennemin konuştuğunu gördüğümüzde, bir başka âyette ona öfke nisbet edilmesini garipsemeyiz.

3-Vehmin tasarrufu ise, aslında olmayan şeylerin var gibi telakki edilesidir. Çizgi filmlerde cansızların ve hayvanların konuşmaları, hissiyat sahibi olmaları gibi durumlar vehmin tasarrufuyla gerçekleşir. Muhatap bunun vehme dayalı olduğunu bilmekle beraber, bu üslûpla yapılan anlatımdan fevkalade istifade eder.

İşte bu yolla yapılan anlatım, ayna gibi hariçten yansıyan hakikatin şualarını kendinde gösterir. Güya kendi hayalî sanatıyla ve kelâmî nakşıyla yaratılışı ve tabiatı taklit eder ve onlara paralellik gösterir.

Şu hikâyede hariciyatın kelama yansımalarından bazı numuneler görebiliriz:

Dede ile torun kırlara çıkmışlar. Buğday tarlalarının yanından geçerken, torun dedesine sormuş: "Dedeciğim, bazı başaklar dimdik, bazıları ise başlarını eğmişler, acaba neden?" Dede şu cevabı vermiş: "Yavrum, o dimdik olanlar içi boş başaklardır. Başını eğenler ise, dolgun başaklar!"

Meyve ağacı, meyvesi çok olduğunda dalları yere eğilir. Meyvesiz olduğunda ise, dalları diktir.

Meyvesiz insanlar, kavak gibi sivrilmeyi severler. Olgun insanlar ise, tevazu ile hizmet ederler.

İnsan benzeri bir şekilde sadakat dersini keneden, hedefini takip etme dersini kediden, verimlilik dersini arıdan, coşku dersini şelaleden, derinlik dersini denizden alabilir…

Kıyas-ı temsili

Kıyas-ı temsili (Analoji),temsil tarzında yapılan mukayesedir. Akıl yürütmenin temel usûllerinden biridir. Bu usûlle insan zihni, hadiseler arasındaki benzerliklerden hareketle neticeler çıkarır.