Muhâkemât Dersleri — Sayfa 393

Çok cihetle yapılan teşbihe temsil denir. Mesela, âlim birisi hakkında£"O bir deryadır">sözü teşbihtir.£"O, hem yakındakilerin hem de uzaktakilerin istifade ettiği bir denizdir. Yakındakiler denizin cevherlerinden, uzaktakiler de bulutlarından istifade ederler">sözü ise bir temsildir.

Ahmet Haşim şöyle der: Hiçbir şey dil kadar ağaca benzemez. Diller tıpkı ağaçlar gibi mevsim mevsim rengini kaybeden ölü yapraklarını dökerler ve tazelerini açarlar. Dilin yaprakları kelimelerdir.

Bu ifadelerde diller ağaca benzetilmiş ve dildeki yenilenme ağacın bazı yapraklarının dökülüp yerine yenilerinin gelmesiyle anlatılmıştır. Teşbih çok cihetle yapıldığından bu bir temsildir.

Bir de kartalların kaplumbağaları yeme metotlarını anlatan şu temsile bakalım:

Kartal, zırhına bürünmüş kaplumbağayı doğrudan yiyemediğinden, önce onu bir müddet havalandırır. Kaplumbağa, biraz sonra olacaklardan habersiz bir şekilde halinden son derece memnundur. Emsali yerde sürünürken, kendisi kanatsız olduğu halde havalarda tayeran etmektedir. Fakat bu yükselişi ani bir düşüş takip eder. Bir kayalığın hizasında yere bırakılan kaplumbağa kayalara çarpar, paramparça olur. Kartal gelir, afiyetle avının parçalarını yer. Şeytanın gururla insanları aldatması ve havalandırması da aynen bunun gibidir. Bediüzzaman şöyle der:

"Şeytanlar, güya ene'nin gaga ve pençesiyle dinsiz feylesofların akıllarını havaya kaldırıp dalalet derelerine atıp dağıtmıştır."

Evet, kelâmda hakikat olmaz ise de en ekal

- şebih

- ve nizamından istimdat etmek

- ve onun danesi üzerinde sümbüllenmek gerektir.

Fakat her danenin mahsus bir sümbülü vardır. Bir buğday bir ağaç kadar sümbüllenmez. Felsefe-i beyan nazara alınmaz ise, belâgat hurâfât gibi, hayal gul gibi sâmie hayretten başka bir fayda vermez.

Felsefe-i beyan

Kelâmda hakikat olmaz ise de en azından hakikate benzemek ve nizamından medet almak ve onun danesi üzerinde sümbüllenmek gerektir. Fakat her danenin özel