Muhâkemât Dersleri — Sayfa 394

bir sümbülü vardır. Bir buğday bir ağaç kadar sümbüllenmez. Beyanın felsefesi nazara alınmaz ise; belâğat hurafeler gibi, hayal ise gulyabani / hayalet gibi dinleyene hayretten başka bir fayda vermez.

Mecaz yoluyla anlatımda anlatılanların hakikatle bir şekilde alakalarının olması ve o çekirdekten sümbüllenmesi gerekir. Fakat her çekirdeğin kendine has bir sümbülü olduğunu da göz ardı etmemek gerekir. Faraza bir buğday bir ağaç kadar sümbüllenmez. Buğday misal bir hakikati çam misali dallandırıp budaklandıran biri ortaya hurafeler ve hayali şeyler çıkmasına yol açar. Muhatap, anlatılanlardan yola çıkıp da anlatılmak istenene ulaşamaz. Anlatılanlardan hayali keyif alabilir, ama aklı ve kalbi hissesiz kalır. Böyle bir duruma düşmemek için beyanın felsefesini nazara almak gerekir.

Beyan, belağatın üç bölümünden biri olup farklı tarzlarda elbise dikilmesi misali, hakikati temsil, kinaye gibi farklı şekillerde anlatabilmektir. Hakikate giydirilen elbise, o hakikatin mahiyetine uygun olmalıdır. Yoksa bir erkeğe kadın elbisesi uygun olmadığı gibi, normalde süslü elbise kendisine yakışan kadına -faraza- cenaze merasiminde süslü elbise giydirilmez.

İşte, beyan ilminin felsefesi bu gibi incelikleri nazara almayı gerektirir ve bunun yollarını gösterir.

İşaret:

Felsefe-i beyaniyeye müşâbih, nahvin dahi bir felsefesi vardır. O felsefe ise, vâzıın hikmetini beyan eder. Kütüb-ü nahivde mezkûr olan münâsebât-ı meşhûre üzerine müessestir. Mesela

-"Bir mâmule iki âmil dâhil olmaz."

-ve " هَلْ " lafzı fiili gördüğü gibi sabretmez, visal ister."

-"Hem fail kuvvetlidir, kavî olan zammeyi kendine gasp eder."

Hariç ve kâinatta câri olan kanunların birer aks-i misâlîsidir.

Nahv'in felsefesi

Nahiv ilmi, Arapçada cümle yapısını ele alır. Beyanın felsefesine benzer bir şekilde Nahv'in dahi bir felsefesi vardır. O felsefe ise, kuralları koyanın hikmetini beyan eder. Nahiv kitaplarında zikrolunan meşhur münasebetler üzerine kurulmuştur. Mesela:

-"Bir mamule iki âmil dâhil olmaz."

Pek çok eller bir işe karışsa, karıştırır. Benzeri bir şekilde, Arapça cümlelerdeki mamullerin her biri, ancak bir amilden etkilenir.