Muhâkemât Dersleri — Sayfa 395

-"Hel" lafzı fiili gördüğü gibi sabretmez, onunla beraber olmak ister."

"Hel" lafzı soru edatıdır. Türkçede "Geldi mi?" örneğinde görüldüğü üzere, "mı-mi" ekiyle karşılanabilir. Nerede "Hel" lafzı varsa, devamında mutlaka fiil gelir. Bu mana, "Hel"in fiile sabredememesi şeklinde ifade edilmiştir.

-"Fâil kuvvetlidir, kuvvetli olan zammeyi kendine gasbeder."

Arapçada ismin halleri hareke ile gösterilir. Bu harekeler de üstün, esre ve ötre olmak üzere üç tanedir. Ötreye "zamme" de denilmektedir. Fail güçlü olduğundan, güçlü hareke olan zammeyi aslan payı olarak kendine almıştır.

Üstte verilen örnekler, dış dünyada ve kâinatta yürürlükte olan kanunların birer yansımasıdır.

Tenbih:

Bu münasebât-ı nahviye ve sarfiye olan hikmet-i vâzı' ise, felsefe-i beyan derecesinde olmaz ise de pek büyük bir kıymeti vardır. Ezcümle: İstikrâ ile sabit olan ulûm-u nakliyeyi ulûm-u akliyenin suretlerine çeviriyor.

Dilin mantığı

Nahiv ve Sarf, Arapça grameriyle ilgili ilimler olup, birincisi cümle yapısını, ikincisi ise kelime yapısını ele alır. Bu Nahiv ve Sarftaki münasebetleri koyanın hikmeti ise; beyan felsefesi derecesinde olmasa da, pek büyük bir kıymete sahiptir. Tümevarım ile sabit olan nakli ilimleri, akli ilimlerin suretlerine çevirmesi bunlardan biridir.

Burada "Naklî ilimlerden" murat, Sarf ve Nahivle ilgili olanlardır. Çünkü onlar da ilk kuruluş aşamasından ta günümüze kadar nakil yoluyla gelmişlerdir. Mesela "Fail merfu'dur" ifadesi eskiden beri Nahiv kitaplarında yer alır, seleften halefe bu şekilde nakledilir. Bütün fail durumdaki ifadeler tek tek incelendiğinde ya hakikaten veya hükmen merfu' olduğu görülecektir. Bu ise bir tümevarım durumudur.