Muhâkemât Dersleri — Sayfa 396

29. Ders:

Beyanî manaların aşılaması

Sekizinci Mesele

Maâni-i beyaniyenin aşılaması ve telkihi ve mânâların becayiş ve inkılâpları kelimenin mânâ-yı hakikîsi, ya garaz veyahut mânâ-yı muallâkadan birisini teşerrüb ve içine cezbetmektir. Zira içine girdiği vakit, sahibü'l-beyt olan hakikate ve esasa dönüyor. Ve asıl lafzın sahibi olan mânâ ise, bir suret-i hayatiyeye dönüyor, ona medet verir ve müstetbeattan istimdat eder. Bu sırdandır ki, kelime-i vahidenin maâni-i müteaddidesi oluyor ve becayiş ve telkihat bundan çıkar. Bu noktadan gaflet eden, büyük bir belâgatı kaybeder.

Misafir manalar

Kelimenin asıl anlamı ev sahibi, zamanla buna ilave edilen ve cümle içindeki durumuna göre manası netleşen ikinci derecede anlamlar ise o evde bulunan misafirler gibidir.

Beyanî manaların aşılaması ve manaların birbiriyle yer değiştirmeleri ve birbirine dönüşmeleri, kelimenin hakikî manası ya asıl maksadı veya muallâk manalardan birisini kendi içine almasıyla gerçekleşir. Zira içine girdiği vakit ev sahibi olan hakikate ve esasa dönüyor. Asıl lafzın sahibi olan mana ise hayati bir surete dönüyor. Ona medet verir ve yan manalarından medet alır. Bu sırdandır ki aynı kelimenin çeşitli manaları oluyor. Kelimelerin birbiri yerine kullanımları ve birbirlerini aşılamaları bundan çıkar. Bu noktadan gaflet eden, büyük bir belâğatı kaybeder.

Mesela Türkçede£"çekmek">kelimesi şunlar gibi farklı manalarda karşımıza çıkar:

1- Oturmak için sandalyeyi çekti. (Kendine doğru yürüttü.)

2- X araba firması hatalı arabaları piyasadan çekti. (Satışını durdurdu.)

3- Bu uğurda çok zahmet çekti. (Zorluklara katlandı.)

4- Çiftliğin etrafına tel örgü çekti. (Etrafını çevreledi.)

5- Arkadaşına telgraf çekti. (Gönderdi.)

6- Kentin farklı noktalarına bayrak çekti. (Astı.)

7- Maçta kaleye üç şut çekti (Attı.)

Bir de"ölüm"merkezli şu cümlelere bakalım: